‘We gaan niet de discussie aan’

Burgemeester Avine Fokkens-Kelder wil desinformatie over de Heerenveense politiek de pas afsnijden met feitelijke correcties op sociale media. ‘Je mag vinden wat je wilt, maar doe dat op basis van de juiste feiten.’

Burgemeester trekt ten strijde tegen nepnieuws

Heeft de burgemeester dat bericht over de kosten van het nieuwe Heerenveense gemeentehuis op de sociale media gelezen? Of die post over de Oekraïneopvang, of het asielzoekerscentrum (AZC), afkomstig van raadsleden die druk in de weer zijn op X, Facebook en Instagram? Allemaal onjuiste berichten over onderwerpen die aan de orde waren in de afgelopen raadsperiode.

Burgemeester Avine Fokkens-Kelder (54) bespreekt haar misnoegen in het presidium van de Heerenveense gemeenteraad, maar daar laat ze het niet bij. Samen met de raadsgriffier belt ze raadsleden met het verzoek hun incorrecte teksten aan te passen of te verwijderen. ‘In negen van de tien gevallen gebeurde dat ook, maar het is toch gek dat je raadsleden moet gaan bellen over onjuiste informatie die ze op de sociale media plaatsen?’, zegt Fokkens-Kelder.

Dus wat doet ze? Ze stuurt de nieuwe gemeenteraad van Heerenveen (52.000 inwoners, 31 raadszetels) op 1 april van dit jaar een brief waarin ze de nieuwe raadsleden welkom heet en wijst op de ‘wettelijke taken die wij ook hebben uit te voeren’. Ze besluit haar brief met de waarschuwing dat ‘populisme en polarisatie’ de gemeente niet vooruithelpen en ‘het aanzien van de politiek schaden’. En dat ze er daarom op zal toezien dat ‘de toon en sfeer respectvol en constructief blijft en het verspreiden van desinformatie wordt tegengegaan.’

En dat is in het huidige tijdsgewricht allesbehalve een 1 aprilgrap. Het is broodnodig, vindt Fokkens-Kelder: ‘Desinformatie is slecht voor de lokale democratie. Als burgemeester zie ik mezelf als hoeder van die lokale democratie en bestuurlijke integriteit. In dat kader vind ik het belangrijk dat raadsleden correcte informatie delen op de socials. Het hoeft helemaal niet zo te zijn dat raadsleden opzettelijk onjuiste informatie op de sociale media zetten, het kan ook per ongeluk gebeuren. Maar dan is het des te belangrijker dat ze de juiste informatie hebben om hun standpunten te onderbouwen.’

Geen schooljuf

In de vorige raadsperiode belde Fokkens- Kelder met raadsleden, maar, zegt ze: ‘Zo moet het niet. Ik wil eigenlijk niet als burgemeester gaan lopen bellen. Ik ben geen schooljuf. En ik vind ook dat de griffier dat niet moet doen.’ Maar hoe is ze dan van plan om nepnieuws over politieke Heerenveense aangelegenheden aan te pakken? ‘Als iemand een feitelijk onjuist bericht op de sociale media plaatst, en dat hoeft geen raadslid te zijn, het kan ook een inwoner van Heerenveen zijn, dan zullen we daar neutraal op reageren. Dit zijn de feiten. We gaan niet op de sociale media op zoek naar desinformatie, we ondernemen actie als het ons wordt gemeld. We gaan niet de desinformatiepolitie spelen. We gaan ook niet de discussie aan en we halen ook geen mening onderuit. We plaatsen een reactie: goh, beste lezer, deze aantallen worden hier genoemd. Hier is een link naar de beleidsstukken, of naar de website, zodat u zelf kunt zien om welke aantallen het gaat.’

De toon zet de muziek, weet Fokkens- Kelder. ‘Als je zegt: “Dit is onjuist”, dan heeft dat toch een bepaalde connotatie. Dat wordt even puzzelen. Het is namelijk niet onze bedoeling om mensen aan de schandpaal te nagelen, het is wél onze bedoeling om met een neutrale reactie en informatie spookverhalen te weerspreken.’ Overheidspublicaties en websites zijn lang niet altijd even juist en blinken meer dan eens uit in onbegrijpelijkheid en in wat niét wordt gezegd. Dus moet Heerenveen wel goed weten wat ze op Facebook zet om spookverhalen te ontkrachten. Fokkens-Kelder: ‘De overheid moet betrouwbaar zijn. Mensen moeten niet denken: klopt het wel wat het college of de gemeenteraad zegt? Ze moeten erop kunnen vertrouwen dat onze woorden kloppen. Als wij met een onjuiste reactie op Facebook komen, dan zal ik de eerste zijn om het boetekleed aan te trekken.’

Gedragsregels

Een reactie op de socials komt trouwens niet van de wethouder of de burgemeester, maar van de gemeente, zegt Fokkens-Kelder. ‘Dat doen we in samenspraak met de afdeling communicatie en de raadsgriffier. En we gaan niet aan naming en shaming doen. Daarom vertel ik ook niet welke raadsleden we in de afgelopen raadsperiode hebben gebeld. Wie de schoen past, trekke hem aan. Ik denk dat mensen wel weten op wie ik doel, en ik hoop dat ze begrijpen waarom ik actie onderneem. Ik zal straks ook individueel en collectief met het nieuwe college praten over de gedragsregels in dit huis. Dit zijn de spelregels, zo doen we dat. We gaan geen desinformatie verspreiden.’

En als een wethouder het wel doet? ‘Dan zal ik daar wat van zeggen. Als een wethouder er een handje van blijkt te hebben, dan zal er een reactie onder komen. Dat is natuurlijk een hele gekke. Dan word je dus als bestuurder van een gemeente gecorrigeerd door je eigen gemeente. Ik kan mij overigens niet voorstellen dat een wethouder dat zou doen, want dan sta je gigantisch voor schut.’

Het heeft iets geks: de machtigste man op aarde liegt, bedriegt, bedreigt en beledigt voortdurend op de sociale media. De leugen wordt de waarheid. En dan zouden raadsleden of bestuurders in Heerenveen niet doelbewust misleidende informatie mogen verspreiden? Fokkens-Kelder: ‘Ik vind het mijn taak als burgemeester van Heerenveen om te waken over de integriteit van de lokale politiek. Misschien haalt het helemaal niets uit, maar ik kan mijzelf wel recht in de spiegel aankijken. Ik wil mijn verantwoordelijkheid ook hier nemen. En laat ik heel duidelijk zijn: wat raadsleden en inwoners van Heerenveen politiek vinden is niet aan mij. Het is hun goed recht om bijvoorbeeld tegen de komst van een AZC in Heerenveen te zijn, het gaat mij om de feitelijke onjuistheden die in de discussie worden gebruikt.

Stel: de raad zou moeten besluiten over de komst van een AZC voor tweehonderd mensen en op de socials wordt beweerd dat het om een AZC voor negenhonderd mensen gaat. Dan wijzen we de lezers op de juiste aantallen.’ De burgemeester van de gemeente Wijk bij Duurstede riep onlangs ook op om in actie te komen tegen desinformatie. ‘Niet tegenspreken is bijdragen aan de onrust. Maar we vinden het blijkbaar ook heel spannend om weerwoord te bieden’, zei burgemeester Petra Doornenbal in het Algemeen Dagblad. Spannend omdat je je in een wespennest begeeft?

Fokkens-Kelder: ‘Misschien wel, maar als je als bestuurder uit angst voor kwade reacties dingen niet doet, dan moet je geen burgemeester worden. Het is prachtig dat SC Heerenveen en SC Cambuur volgend seizoen allebei in de eredivisie spelen. Maar als ik omwille van de openbare orde en veiligheid moet besluiten dat er strengere maatregelen nodig zijn rond een wedstrijd, ik noem maar wat geks, dan weet ik dat ik behoorlijk wat kritiek over me heen krijg. Dat mag alleen geen reden zijn om die beperkende maatregelen níet op te leggen.’

Nepnieuws

Zo’n beslissing heeft te maken met de wettelijke taak van de burgemeester op het gebied van openbare orde en veiligheid. Niemand verplicht de burgemeester om nepnieuws de pas af te snijden, toch? Fokkens-Kelder: ‘Klopt, maar het heeft te maken met de taakopvatting van het ambt van burgemeester. Ik zie het als mijn taak om de integriteit en het aanzien van de lokale democratie te bewaken. Daar kun je rekkelijk of precies in zijn, ik kies voor het laatste.’

Artikel 7 van de Grondwet bepaalt dat iedereen zijn mening mag uiten en verspreiden. Er staat niet in dat artikel dat die mening op juiste feiten gebaseerd moet zijn. Fokkens-Kelder: ‘Ik heb het niet over het uiten van een mening. Je mag vinden wat je vindt. Als burgemeester vind ik het belangrijk dat onder zo’n onjuist bericht over een AZC voor negenhonderd mensen komt te staan: beste lezers, we wijzen u graag op de juiste aantallen. Ik heb het dus over onjuiste berichtgeving. Ik zag als gedeputeerde in Fryslân ook heel wat desinformatie op de sociale media langskomen. Ik hield me bezig met de Lelylijn. Daar kun je tegen zijn, daar kom ik niet aan, maar zeg niet dat er in 2040 200.000 woningen in Fryslân bijkomen door de Lelylijn. Dan maak je stemming.’

De sociale media lenen zich bij uitstek voor stemmingmakerij. Nepnieuws is een machtig politiek wapen. Politici – groot en klein – doen het. In Heerenveen is het vast niet zo grotesk, maar het nepnieuws dat op zolderkamers en aan de keukentafel wordt gecomponeerd, al dan niet met behulp van ChatGPT, zou ook in Fryslân een (politiek) doel kunnen dienen. Zo wordt het spel anno nu gespeeld. ‘Het kan lonen en zolang ik mij aan de gebruiksvoorwaarden houd, krijg ik van Facebook niet op mijn falie.

Maar dat is voor mij geen reden om dan maar te zeggen: we laten het lopen. Ik vind het mijn taak als burgemeester om te vertellen dat we het spel in dit huis niet zo moeten spelen. Het ligt wellicht ook aan mij. Ik hecht grote waarde aan de feiten. Ik heb jaren bij de rechtbank in Leeuwarden gewerkt als jurist. Daar waren we ook altijd op zoek naar de feiten.’

Woestijn

Burgemeester Fokkens-Kelder heeft niet de indruk dat ze een roepende in de woestijn is: ‘Ik heb veel positieve reacties gekregen. Ook van collega burgemeesters. Het probleem van het verspreiden van verkeerde informatie wordt breder gevoeld. Ik hoop daarom dat mijn voornemen om desinformatie een halt toe te roepen navolging krijgt. Het is zó eervol om als raadslid vier jaar lang namens de bevolking besluiten te mogen nemen die voor iedereen van invloed zijn. Daar hoort respect voor de feiten bij. Iedere volksvertegenwoordiger heeft zijn eigen stijl en opvattingen. Maar je dient de bevolking niet door ze willens en wetens een worst voor te houden.’