Staatsrechtelijke barmhartigheid

Kan een Staat barmhartig zijn? Of is dat een persoonlijke deugd die je alleen aan mensen of gemeenschappen kan toeschrijven? De Staat is immers een rechtsordening die hoogstens en hopelijk rechtvaardig is. Liefhebben kan een rechtsstaat per definitie niet.

Met dit soort vragen kunnen rechts filosofen al eeuwen vooruit. Maar asielminister Bart van den Brink (CDA) kreeg die tijd niet. En voor hem was het ook geen theoretische vraag. Hij moest reageren op het Oezbeekse gezin dat zich al meer dan vijfhonderd dagen in een kerk in Kampen aan uitzetting onttrekt. De kerken deden een klemmend beroep op de empathie van Zijne Excellentie om een uitzondering te maken. Als persoon zal Van den Brink dat de familie wel gunnen, maar de kerken deden een beroep op het ambt om in de uitoefening van zijn bevoegdheden een uitzondering te maken.

En daar loopt het vast. Een uitzondering die niet uitzonderlijk is, levert de persoonlijke willekeur op waartegen de rechtsstaat zo ongeveer is bedacht. Het is de regel zelf die de kerken onmenselijk vinden, niet het gebrek aan uitzonderingen daarop. En dus moeten ze de wetgever hebben.

Ooit mocht minister Rita Verdonk in schrijnende gevallen alsnog verblijfsrecht geven. In weerwil van haar ijzeren imago nam de mens Rita iedere avond een stapel dossiers mee naar huis en streek thuis op de bank vaak over haar hart. Maar de rechtsstaat had geen geduld met zo’n soort God op aarde die persoonlijk besluit wie wel en wie niet mag blijven. Beleidsregels en een deugdelijke motivering moesten er komen. Want aan het ene geval barmhartigheid bewijzen is nog iets anders dan in het andere geval rechtvaardig blijven. Inmiddels is de bevoegd heid om uitzonderingen te maken weggehaald bij de minister en veilig bij de bureaucratie van de IND belegd.

Maar kan de Staat niet meer ruimte laten voor de barmhartigheid van kerken? Ook dat is geen theoretische vraag. In de wereld van het vluchtelingenwerk bestaan verschillende vormen van community sponsorship, waarbij in sommige landen de ontvangende gemeenschappen zelf de vluchtelingen selecteren voor wie ze alles betalen en regelen. Een kerk kan natuurlijk nooit de paspoorten uitgeven, maar ze kunnen wel de medemenselijkheid organiseren die nodig is ná het verlenen van de verblijfsvergunning. En juridisch is dat allemaal niet zoveel anders dan de Staat die zelf ook keuzes maakt en prioriteiten stelt in de quota voor herhuisvesting van de vluchtelingen via de UNHCR.

In Oldebroek behaalde het Christelijk Verbond Oldebroek bij de gemeenteraadsverkiezingen een klinkende overwinning met een stevige anti-AZC-campagne. Tal van juridische maatregelen lagen klaar om de strijd tegen de Spreidingswet tot de laatste stuiptrekking voort te zetten. Gevraagd naar de barmhartigheid van zijn verbond, bezwoer lijsttrekker Tom de Nooijer dat zijn verzet louter de opgelegde verplichtingen gold en niet de vreemdelingen zelf. In zijn achterban leefden zelfs particuliere initiatieven met name gericht op vervolgde christenen. Daar was van alles mogelijk. Daarmee is ook de vraag hoe particuliere opvang meetelt bij de toepassing van de Spreidingswet niet meer theoretisch.

Principieel uitgesloten is het alvast niet. Bij de verdeling van de zogenoemde restopgave wordt nu al rekening gehouden met bijzondere opvangprestaties, bijvoorbeeld een exceptionele particuliere opvang van Oekraïners. De IND werkt mee aan verzoeken ten aanzien van leeftijd, geslacht en burgerlijke staat. Ook is er een logeerregeling voor asielzoekers bij particulieren. Vanaf enig moment wordt de selectie van asielzoekers verboden discriminatie, maar gemeenschappen die geloofsgenoten herbergen is nog wat anders dan gemeenten die zelf direct onderscheid op basis van ras maken.

Waarom zou Oldebroek zijn verplichte 141 asielzoekers niet mogen compenseren met – bijvoorbeeld – het dubbele aantal in een particuliere opvang? Die vraag ligt weer op bordje van de minister van Asiel en Migratie. Zijn strenge brief aan de gemeente Oldebroek sprak alleen over een rechtvaardige verdeling van asielzoekers over de gemeenten. Maar het zijn de barmhartige gemeenschappen die het moeten doen.