‘Je hebt het maar te fiksen’

In de BB-podcast Verstand van Verkiezingen werd met tien verschillende deskundigen vooruitgeblikt op de gemeenteraadsverkiezingen. En op wat er daarna in de coalitievorming zoal kan gebeuren. Wat geven de experts over raadsprogramma’s en minderheidscoalities aan gemeenten mee? Een greep uit hun aanbevelingen.

Podcast belicht alle facetten gemeenteraadsverkiezingen

Marcel Boogers mocht in de podcast Verstand van Verkiezingen het spits afbijten met het onderwerp ‘kandidaatsstelling’. ‘Er wordt steeds meer een beroep gedaan op mensen die zichzelf in maatschappelijke organisaties hebben bewezen om op de lijst te komen’, constateerde Boogers, bijzonder hoogleraar Democratie en Transitie aan de Universiteit Utrecht en senior-adviseur en onderzoeker bij Necker. Hij wees ook op de cursus ‘Politiek Actief’ van ProDemos die veel gemeenten inhuren. ‘Daarmee wordt wel iets van een vijver gecreëerd van politiek geïnteresseerde mensen waaruit later politieke partijen kunnen rekruteren.’ Het is dan wel verstandig om die potentiële kandidaten te screenen.

We vroegen het in de tweede aflevering aan Willeke Slingerland, lector Sociale Cohesie en de Democratische Rechtsstaat aan de Hogeschool Utrecht. En ook hoe lokale besturen zich weerbaar kunnen maken tegen oneigenlijke druk. Die druk manifesteert zich vooral van buitenaf, legt Slingerland uit. ‘Er zijn partijen die het niet zo nauw nemen met de democratische spelregels en denken: ik kan zo’n volksvertegenwoordiger, raadslid of lokaal bestuurder wel voor mijn karretje spannen.’

Uit recent onderzoek bleek onder meer dat bijna een derde van de Nederlanders aangeeft corruptie te hebben gezien en dat het dan vooral in de lokale context gebeurt, ‘waarbij het heel vaak om vergunningen en subsidies gaat’. Ondermijning speelt ook in de lokale context. ‘Ik denk dat daar echt wel een zorg is.’

Verkozen

Eenmaal op een lijst is het zaak om verkozen te worden. In 2022 kwam echter maar iets meer dan de helft van de stemgerechtigden opdagen bij de gemeenteraadsverkiezingen. Dat moet beter kunnen. Biedt opkomstbevordering soelaas? Onderzoeker Sabine van Zuydam, adviseur en eigenaar van Necker, noemt allerlei initiatieven, zoals bijzondere stemlocaties, ruimere openingstijden, verkiezingsfestivals, debatten en natuurlijk de stemhulp. Of die ook werken, valt moeilijk te zeggen, want je weet niet wat de opkomst zou zijn zonder de initiatieven.

‘Maar grosso modo is de impact niet dat je tientallen procentpunten gaat winnen in de opkomst.’ Wat nog het meeste impact heeft, blijkt uit onderzoek, is het beschikbaar hebben van een stemhulp. ‘Sommige onderzoekers wijzen erop dat dat vier procentpunt kan uitmaken voor de opkomst. Maar dan heb je echt wel de topper te pakken.’

Maar wat betekent die uitslag voor de gemeenteraad? Gemeenteraadsverkiezingen zijn een vrij slechte manier om het lokaal bestuur een boodschap mee te geven over hoe het in een gemeente zou moeten gaan, stelt Hans Vollaard, universitair hoofddocent politicologie aan de Universiteit Utrecht, in aflevering vijf van de podcast. ‘Het is niet alleen dat de helft niet opkomt, maar ook dat die helft anders is dan de helft die wel opkomt. De opkomst is scheef.’

Daarmee krijgen raadsleden eigenlijk een heel beperkt inhoudelijk mandaat mee met de verkiezingen, vindt hij. Daarbij blijkt uit het Kiezersonderzoek 2022 van Vollaard en anderen dat bijna de helft van de kiezers bij de gemeenteraadsverkiezingen ook een signaal wil afgeven aan de landelijke politiek. ‘Wat voor signaal geef je dan eigenlijk mee in die verkiezingen? Dat vind ik echt treurig. Hopelijk kan daar wat aan veranderen.’

En dan is ‘Den Haag’ zelf ook nog eens ‘verslaafd’ aan de permanente campagne en die staat van de landelijke politieke partijen is problematisch voor het lokaal bestuur, vindt campagnestrateeg en oud-Tweede Kamerlid Myrthe Hilkens. ‘Alles is voortdurend campagne geworden en vooral op gemeentelijk niveau ondervinden veel politici daar hinder van, omdat zij veel vaker een soort hands on politiek bedrijven’, stelt ze in aflevering vier. ‘Ik gun ons dat die permanente campagne tot rust wordt gebracht, want het fenomeen leidt tot een soort disfunctioneren dat ons allemaal raakt.’

Blokkade

Een andere oud-politicus, Klaas Dijkhoff (VVD), voormalig fractievoorzitter, staatssecretaris en minister, vindt dat je als politieke partij ook zichtbaar moet zijn buiten campagnetijd. Maar landelijke kinnesinne, zoals de blokkade van GroenLinks-PvdA door de landelijke VVD, moeten lokale partijen niet gaan overnemen. ‘Want jij hebt het gewoon voor je eigen gemeente te fiksen. En inhoudelijk zijn er al verschillen genoeg om wel of niet samen te werken.’ Hij zou een blokkade op lokaal niveau dan ook ‘niet slim’ vinden. Niet veel later bleek ook uit een rondgang van ANP dat lokale VVD’ers ‘pragmatisch’ zijn en GroenLinks-PvdA inderdaad niet bij voorbaat uitsluiten van samenwerking.

Mochten partijen er onderling echt niet uitkomen of wil je verschillen juist benadrukken, dan kan een raadsprogramma wellicht soelaas bieden, opperde raadskenner John Bijl, directeur van het Periklesinstituut en Mystery Burger op de website van Binnenlands Bestuur. ‘Je moet afspreken waar je het met elkaar over oneens bent, en waar je dus als gemeenteraad het debat over gaat voeren’, vindt hij. Een raadsprogramma is een lijstje, waarin de onderwerpen staan waar de volksvertegenwoordiging het de komende vier jaar over gaat hebben, omdat die vindt dat hierover knopen moeten worden doorgehakt. ‘En die knoop wordt doorgehakt door het hoogste orgaan, door de volksvertegenwoordiging, en niet door een adviesbureau of het college.’

Minderheidscollege

Anders is een minderheidscollege een optie, zegt politicoloog Simon Otjes, universitair hoofddocent Nederlandse politiek aan de Universiteit Leiden, in aflevering acht. Een minderheidscollege wordt in gemeenteland vaak als een soort laatste oplossing gezien. ‘Terwijl dat ook een manier kan zijn om een hele scherpe tegenstelling tussen coalitie en oppositie te verzwakken.’ Het enige wat ervoor nodig is, is dat er in de raad een meerderheid voor de wethouders is. ‘In formele zin is er geen enkele reden waarom je niet een minderheidscollege zou vormen.’ Maar welke vorm je ook kiest, sommige besluiten kan een gemeenteraad niet dragen, poneerde Geerten Boogaard, hoogleraar decentrale overheden aan de Universiteit Leiden, in aflevering negen.

Er zit volgens hem een ‘maximale draagkracht’ aan wat hogere overheden kunnen afwentelen aan taken op het gemeentebestuur. ‘Je moet accepteren dat als die gemeenteraad een besluit niet kan dragen, het dan teruggaat en dat dan de provincie of het rijk inpast.’ Zo surften we van het ene naar het andere onderwerp om uit te komen in België. Is het over de grens beter? Nou, vooral anders, legde Kristof Steyvers, hoogleraar politicologie aan de Universiteit Gent en voorzitter van het Centrum voor Lokale Politiek, ons uit. ‘Sidekick’-expert Julien van Ostaaijen noemde in zijn column ‘Gluren bij de buren’ vijf ter inspiratie dienende voorbeelden van over de grens.

Eén daarvan is dat je op een lijst mag stemmen en je akkoord bent met de volgorde op die lijst, maar je ook op een specifiek persoon mag stemmen (of zelfs meerdere), en die voorkeurstemmen dan de plek op de lijst bepalen. Bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen in 2024 waren meer dan 80 procent van alle Belgische stemmen persoonlijke voorkeurstemmen. ‘Gemiddeld brengen kiezers op ongeveer vier kandidaten hun stem uit, dus het gebruik van voorkeurstemmen is zeer ingeburgerd’, vertelt Steyvers. Door het uitbrengen van die stemmen wordt in ongeveer 30 procent van de gevallen de lijstvolgorde door elkaar gehusseld.

Een interessant voorbeeld, vindt Van Ostaaijen, omdat er ook in Nederland discussie is of kiezers niet te weinig keuzemogelijkheden hebben en of de macht van partijen niet te sterk is. ‘Zo haal je iets meer van de macht bij partijen weg en leg je die neer bij de kiezer.’ En zo zijn we weer bij de ‘kandidaatsstelling’.