‘Ik vroeg nog: “Is dat niet raar?”’

Willem Gradisen wist het na zijn pensionering als burgemeester zeker: zijn politieke carrière was voorbij. En wie staat hoog op de kandidatenlijst van GroenLinks-PvdA in Tiel? Gradisen keert terug op het politieke nest. ‘Tiel gaat me te veel aan het hart.’

‘Burgemeester’ Gradisen wil (weer) de raad in

De gemeenteraad van Tiel mag pas in 2027 zijn gedroomde burgemeester kiezen na het echec met de in allerijl opgestapte Frank van der Meijden, maar de Tielenaren kunnen dat over twee weken al. Oud-burgemeester van Mook en Middelaar Willem Gradisen (71) staat nummer 2 op de kieslijst van GroenLinks-PvdA in de stad waar hij ooit raadslid en wethouder was. ‘Maar ik beloof dat ik me als raadslid keurig zal gedragen. De burgemeester van Tiel hoeft mij niet te vrezen’, lacht de Tielenaar.

Van Willem ‘de zingende burgemeester’ Gradisen had het niet gehoeven, maar op 1 juni 2024 moest hij na twaalf jaar burgemeesterschap in het noordelijkste puntje van Limburg met pensioen. Nog voor zijn pensionering keerde hij al terug naar zijn geliefde Tiel (ruim 42.000 inwoners). Maar een terugkeer in de politiek van de fruitstad zat er niet in, zo liet hij De Gelderlander weten. ‘Mijn politieke carrière is klaar.’ Er was in Tiel immers genoeg te doen in het vrijwilligerswerk: Stroomhuis Neerijnen, de Vrienden van het Regionaal Archief Rivierenland, Coöperatie Ouderkracht, SRC Streekomroep, de Oudheidkamer Tiel en Omstreken.

En natuurlijk het tijdverdrijf van menig grootouder: twee dagen in de week op de kleinkinderen passen. Maar ja, dat verdomde zwarte gat, hè? Willem Gradisen: ‘Het burgemeesterschap is veel meer dan een baan, je bént burgemeester. En dat heeft niets te maken met de ambtsketen of de status. Het draait om je contact met de lokale samenleving. Het is onderdeel van je persoon. En ook wel verslavend. Het heeft iets mystieks, en dat kruipt in’, zegt Gradisen.

Hij werd trouwens burgemeester – eerst als waarnemer in de voormalige gemeente Liesveld, daarna in Mook en Middelaar – nadat het hem niet lukte als oud-wethouder aan een vaste baan binnen de overheid te komen. ‘Ik had een tijdelijk baan als directeur van een kringloopbedrijf. Veel werkgevers zitten niet te wachten op wethouders. Ze zijn te bemoeizuchtig. Je moet wat, dus toen werd ik burgemeester.’

Pastoor

En dat beviel, niet alleen Gradisen, maar ook Mook en Middelaar (ruim achtduizend inwoners). ‘Ik kwam als burgemeester overal. Je bent ook altijd gelegitimeerd om overal te komen. Mensen vertellen je graag wat ze aan het doen zijn. Dat merk ik nu ook als kandidaat-raadslid. Ik laat overal mijn gezicht zien, ik ga op bezoek, ik praat op straat met mensen. ‘Ah, Willem!’ Dat is zó waardevol.

In Nederland zijn jaarlijks zo’n 1.800 zelfdodingen, in Mook en Middelaar ook. Ik zei altijd tegen de wijkagent: “Als de familie er prijs op stelt dat ik langskom, dan doe ik dat.” Vroeger had je de pastoor of de dominee, nu heb je de burgemeester. Je bent er als mensen carnaval vieren, en je bent er als ze rouwen. “Fijn dat u er was, fijn dat u wilde luisteren.”

Ook bij mijn afscheid: “Fijn dat u er toen was.” Ik zag er altijd als een berg tegenop hoor, want het was wel een paar dagen daarvoor gebeurd, maar telkens was ik blij dat ik was langsgegaan. Eén keer wist ik niet hoe ik het moest houden. Een vrouw vertelde dat haar man hetzelfde had gedaan, twaalf jaar eerder. Nu haar dochter van 23, op dezelfde plaats. Voor de trein gesprongen. Wat zeg je dan? Niets. Daar heb ik een waardevolle les geleerd: luisteren is belangrijker dan praten.’

En dan te bedenken dat Gradisen Tiel met pijn in zijn hart had verlaten. ‘Ik heb mij altijd erg verbonden gevoeld met deze stad. Ik ben hier geboren en getogen. Ik ben opgegroeid in een buurt, de Bolabuurt, die in de jaren 20 was gebouwd voor ‘ sociaal-achterlijken’. Zo noemde de gemeente dat toen. Daar belandden we omdat mijn vader invalide was geworden. Mijn broer Cor heeft vorig jaar een ontluisterend boek geschreven over de gemeentelijke woningbouw in Tiel.

Cor en mijn jongste broer Nico wonen hier ook. Ik ben de oudste. Een deel van mijn schoonfamilie woont ook in Tiel. Mijn vrienden van school wonen hier, vrienden van het voetballen, vrienden van het muziek maken. Ik was hier raadslid en ben wethouder geweest, zestien jaar lang. Dat laatste was trouwens minder gelukkig. Zestien jaar is te veel, drie periodes zou het maximum moeten zijn. In mijn vierde periode hadden we twee keer zoveel zetels als de andere grote partijen en leverden twee wethouders. Ik had mezelf overleefd. Bij mijn afscheid in 2010 zaten er toch nog zo’n vierhonderd mensen in de schouwburg. Ze waren blijkbaar blij dat ik wegging’, lacht Gradisen.

Lijstduwer

Maar Willem Gradisen keert zestien jaar later terug in de Tielse gemeentepolitiek. Gradisen: ‘GroenLinks-PvdA vroeg of ik lijstduwer wilde worden bij de aanstaande gemeenteraadsverkiezingen. Ze zagen in mij een stemmentrekker. Dat begreep ik wel, ik kan nog steeds niet op zaterdag door de stad lopen zonder aangesproken te worden. Ik heb toen gezegd dat ik het niet kon maken om geen raadslid te worden als ik wel zou worden gekozen. Iedereen snapt dat Maarten van Rossem als lijstduwer voor de PvdA niet in de raad van Utrecht gaat zitten, maar als Willem Gradisen dat in Tiel doet, voelen mensen zich heel begrijpelijk verraden.’

Dus geen lijstduwer. Gradisen: ‘Toen kwam de vervolgvraag: “Zou je wel op de lijst willen?” Ik heb het er thuis over gehad. Is dat niet raar? Mijn vrouw zei: “Daar heb je toch maling aan?” PvdA en GroenLinks hebben nu samen vijf zetels in de gemeenteraad. We zouden er op 18 maart best zes of zeven kunnen halen. Ik heb gekeken hoeveel mensen belangstelling hadden om op de kieslijst van Groen- Links-PvdA te komen. Die was matig.

Negen mensen wilden wel. Twee talenten staan weliswaar op de lijst, maar laag. Ze vinden het nog te vroeg om in de gemeenteraad te stappen. Eén door de combinatie werk/kinderen – je bent toch twintig uur in de week zoet met je raadswerk – en de ander omdat ze pas een jaar in Tiel woont. Ik besloot het te doen. Als zij hoog op de lijst hadden gewild, dan had ik het natuurlijk niet gedaan. Ik ga geen getalenteerde mensen verdringen. Ik heb er wel bij gezegd dat ik geen wethouder wilde worden. Dat doe ik niet meer. En ook geen lijsttrekker. Ik kan op mijn 71ste nog van alles, maar ik wilde niet het gezicht van de lijst zijn. Ik hoef niet op de voorgrond.’

Gradisen sprak eerst met beoogd lijsttrekker Maureen Klein (sinds 2018 in de raad voor GroenLinks) en daarna met de kandidaatstellingscommissie. Gradisen: ‘Ze hadden kunnen denken: moeten we dat nou wel doen? Een oud-burgemeester in de raad? Wethouder geweest? Die gaat het alleen maar beter weten. Daar heb je vooral last van. Maar die vrees hadden ze niet. Als ze de indruk hadden gehad dat ik de boel zou overnemen, dan hadden ze vriendelijk bedankt voor mijn diensten.

Maureen en de commissieleden zeiden dat ze blij waren met mijn kandidatuur. Ik kan een klankbord zijn en advies geven, ik heb bestuurservaring en ken Tiel. Ik schrok eerlijk gezegd wel dat ze me op nummer 2 zetten. Dat had ik niet verwacht. Maar het geeft misschien aan dat ze vertrouwen in me hebben. Ik draai ook al twee jaar mee in het partijbestuur in Tiel.’

GroenLinks-PvdA is blij met zijn kandidatuur, maar wat zal de burgemeester ervan vinden? Een oud-burgemeester in de gemeenteraad? Tiel heeft sinds mei vorig jaar een waarnemer, José van Egmond.

Volgend jaar gaat een kroonbenoemde burgemeester aan de slag in de stad van Flipje. Gradisen: ‘Ik ga me niet gedragen als een soort ridder Van Rappard die 32 jaar lang burgemeester van Gorinchem was en vervolgens acht jaar lang als raadslid het werk van de gemeenteraad ontwrichtte. Ik ga niet op mijn strepen staan en ik ga ook niet op de stoel van de burgemeester zitten. Ik wil ook niet in de vertrouwenscommissie die zich gaat bezighouden met de komst van een kroonbenoemde burgemeester. Zo’n commissie is een klein clubje en voor je het weet kleurt jouw geluid het beraad. Ik weet ook niet of ik woordvoerder openbare orde en veiligheid wil zijn. Je krijgt dan toch snel: Gradisen weet het weer beter.’

Bescheiden

Hij blijft de komende vier jaar als raadslid op de achtergrond, en daar kan de oud-burgemeester prima mee leven. Gradisen: ‘Je kunt als lokale volksvertegenwoordiger op zoveel manieren goed werk doen. Natuurlijk, ik zal de stukken lezen en de vergaderingen bijwonen, dat hoort erbij, maar voor mij ligt de waarde van het raadslidmaatschap vooral buiten de raad. Niet door te praten, maar door te luisteren. Het leuke is dat je dingen kunt ophalen in de stad. Je loopt overal naar binnen. Iedereen praat met je. Ik breng voorzichtig ook al werkbezoeken.

Vanochtend was ik in Tiel bij een kinderdagcentrum voor peuters met een beperking. Ik kreeg een rondleiding en medewerkers vertelden waarmee ze bezig waren. Het is toch geweldig dat je de kans krijgt om dat te doen in de stad waarvan je houdt?, zeg ik dan heel bescheiden. Er zijn denk ik genoeg partijen die vinden dat iemand van 71 beter iets anders met zijn leven kan gaan doen. Want we moeten vooral verjongen. GroenLinks-PvdA zet me op de tweede plaats, dat is toch fantastisch?’

De verstokte sociaaldemocraat Gradisen – actief geworden binnen de PvdA in 1972, de tijd van Joop den Uyl – gelooft dat de bundeling van GroenLinks en PvdA voor beide partijen de uitgelezen koers is. Willem Gradisen: ‘De PvdA heeft nu drie zetels in de gemeenteraad van Tiel. Toen ik wethouder was, had de PvdA tien zetels. Alleen samen zijn we nu sterk. Maar de combinatie is meer dan noodgedwongen, ze is ook natuurlijk. Duurzaamheid en solidariteit liggen in elkaars verlengde. Niet alleen solidair zijn met de mensen die nu op de wereld staan, maar ook met die gaan komen.

De linkse combinatie verbindt ook jong en oud. Het beeld dat de combinatie te extreem is om mee samen te werken slaat nergens op. Wie had kunnen voorspellen dat de erfopvolger van de PSP en de PPR bereid zou zijn om vijf procent van het bruto binnenlands product uit te geven aan defensie? En daar plak je dan het etiket extreem op. Ik snap niet waarom je met zo’n partij niet zou kunnen regeren. Waarom in deze onzekere tijden experimenteren met een minderheidskabinet? Gelukkig is de lokale politiek niet zo kortzichtig.’