Internationaal beleid gemeenten de liefhebberij voorbij

De eerste naoorlogse stedenbanden waren idealistisch, maar die tijd is voorbij. VNG-directeur International Pieter Jeroense beschrijft in Gemeenten in de wereld hoe het internationale beleid van gemeenten professionaliseerde. ‘Het zijn vooral economisch gedreven relaties.’

Snoepreisjes

Die goeie ouwe tijd. De gemeente had een stedenband met een ver oord waarvan niemand had gehoord. Een ingeving van de burgemeester in het kader van de Europese verbroedering. Eens in de twee jaar ging de plaatselijke atletiekvereniging er met de bus naartoe. En om de zoveel jaar kwam de muziekkapel over uit het verre buitenland. Werden ze door de burgemeester feestelijk ontvangen in de aula van de dorpsschool. Ze sliepen bij gastgezinnen. Dat was het buitenland. En nu? ‘Internationalisering is geen liefhebberij meer. De wereld van gemeenten is veranderd’, zegt Pieter Jeroense (53), plaatsvervangend algemeen directeur bij de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en directeur van VNG International. ‘Om stedenbanden hing een geur van snoepreisjes. Gezellige uitjes voor burgemeester en wethouders. De resultaten waren ook onduidelijk. Aan de hedendaagse internationalisering is niets onduidelijk. De klassieke culturele stedenbanden hebben plaatsgemaakt voor belangenbehartiging, fondsenwerving, kennisdeling en partnerschappen, relaties vanuit economisch belang.’

Promotie

Jeroense promoveerde eind vorig jaar op een onderzoek naar het internationale beleid van Nederlandse gemeenten: Gemeenten in de wereld. Wat hebben ze eigenlijk in het buitenland te zoeken? ‘Gemeenten hebben heel veel in Europa te zoeken en dat mag zeker. Maar je moet niet het wiel willen uitvinden. Doe het samen. Het belangrijkste is dat je van elkaar leert’, zegt Jeroense. ‘Voor heel Nederland geldt dat internationaal samenwerken ook regionaal samenwerken is.’

Geopolitiek

Jeroense onderzocht de ontwikkeling van het gemeentelijke internationale beleid tussen 1950 en 2020 en het effect daarvan op het Nederlandse buitenlandbeleid. De tijd waarin stedenbanden werden ontdaan van hun idealisme en het internationale beleid van gemeenten verschoof naar de economie, het binnenhalen van bedrijven en citymarketing. En Brussel natuurlijk. Jeroense: ‘Nu, zes jaar later, zie je dat – net als in de jaren 70 en 80 – geopolitiek het gemeentehuis weer is binnengedrongen. Alle gemeenten, klein en groot, hebben te maken met de oorlog in Oekraïne. Ze vangen vluchtelingen op, spreken over weerbaarheid. Ook de oorlog in Gaza was gespreksonderwerp in gemeenteraden. Daarover gaan gemeenten niet, maar het staat ze vrij erover te praten en Den Haag te laten weten hoe ze erover denken. Het zou goed zijn als Buitenlandse Zaken ook naar die lokale geluiden luistert.’

Gemeentesecretaris

Jeroense begon zijn carrière bij Buitenlandse Zaken, eerst als beleidsadviseur en later als hoofd interne communicatie. Jeroense: ‘Daar valt het woord gemeente nauwelijks. Maar ik was vooral geraakt door lokale vraagstukken. Ik ben naar mijn woonplaats Leiden gegaan, daarna naar Rotterdam en naar Alphen aan den Rijn als gemeentesecretaris. Het viel me op dat Buitenlandse Zaken het niet over gemeenten had, maar dat die gemeenten het wél hadden over het buitenland. Maar wat er besproken werd, verschilde enorm. Leiden is een universiteitsstad met een internationaal Bio Science Park. In Rotterdam werd ik medeverantwoordelijk voor het binnenhalen van internationale bedrijven. Dat was business en heel praktisch. Ze hadden partnerschappen met andere havensteden en een eigen kantoor in Brussel. En in Alphen was er eigenlijk niks – ja, één stedenband met Oudtshoorn in Zuid-Afrika. Ik kwam bij de VNG, en daar hebben ze een unit Europa, je hebt VNG International. Ik dacht: hoe zit dat nou? En: doet het ertoe? Met die vragen ben ik aan mijn onderzoek voor Gemeenten in de wereld aan de slag gegaan.’

Kleine gemeenten

De vraag stellen is hem beantwoorden, lacht Jeroense. Vooral de kleine en middelgrote gemeenten kunnen wel wat hulp gebruiken: ‘Kleine gemeenten hebben veelal geen Europees of internationaal beleid en zijn niet of nauwelijks georganiseerd op internationaal beleid. Vaak is de beschikbare formatie beperkt tot één aanspreekpunt binnen de gemeente. Middelgrote en grote gemeenten hebben hun internationale beleid geïnstitutionaliseerd. De G4 gemeenten hebben allemaal een actueel internationaal beleidsplan.’

Beleidsplannen

Maar van de 342 gemeenten in Nederland hebben slechts 31 gemeenten een internationaal beleidsplan. Jeroense: ‘Dat kun je weinig vinden, maar probeer maar eens als kleine gemeente het Europese beleid te volgen. Dat lukt je niet. Je hoort mij ook niet zeggen dat alle gemeenten zo’n beleidsplan moeten hebben. Je kunt elkaar altijd opzoeken. Friesland doet het bijvoorbeeld heel verstandig met alle achttien gemeenten samen. Ze waren afgelopen najaar met een grote delegatie in Brussel, onder andere om verzet aan te tekenen tegen het voornemen van de Europese Commissie om vanaf 2028 lidstaten en niet de provincies en gemeenten een ‘nationale envelop’ te geven. Ze zijn bang dat het geld dan in de Randstad wordt uitgegeven en niet in Friesland. Er is altijd wel kritiek op dergelijke bezoeken aan Brussel. Dat is jammer. Want hoe buitenlands is zo’n bezoek eigenlijk? Is Brussel niet gewoon onderdeel geworden van het Nederlandse beleid?’

Lees het volledige interview in Binnenlands Bestuur nr. 2 van deze week.