In lege sum, ergo sum (‘ik sta in de wet dus ik ben’)

Beste bestuurder in het openbaar bestuur. Voor u is allang zichtbaar dat maatschappelijke problemen zich zelden uiten in precies in één regio of één bestuurslaag of één organisatie. Voor het aanpakken van problemen is daarom vaak samenwerking nodig. Samenwerking in de regio of juist ook met landelijke partijen.

Samenwerken ziet er soms uit als een rij mensen die water doorgeeft. Het ‘hoe’ en ‘wat’ zijn beide van belang. De keten is zo sterk als de zwakste schakel. Als één iemand met een vergiet water doorgeeft, heeft het weinig zin dat de anderen wél een goede emmer hebben. Consensus over het hoe en de daadwerkelijke uitvoering is dus belangrijk bij samenwerking. Maar ‘wat’ er gedaan wordt, en met welk doel, is minstens zo belangrijk.

Ook als iedereen dezelfde emmer krijgt, loopt het niet vanzelf op rolletjes. Vooral als elke persoon in de keten vanuit zijn eigen organisatie een andere opdracht en bevoegdheid meekrijgt; de eerste deelnemer moet vooral op haar houding letten (tillen vanuit de knieën), de tweede moet de temperatuur van het water checken, de derde moet vooral snel zijn, de vierde vooral niets morsen, etc.

De mensen die in zo’n chaotisch water-doorgeef rijtje staan zullen zelf ook wel denken: wat doen we hier? En daar komt u als bestuurder om de hoek kijken. Ze hopen namelijk van u te horen wat de bedoeling is. De context is van belang.

• Zijn ze een brand aan het blussen en laat de brandweer op zich wachten?
• Voeren ze een experimentele dans uit in het theater, waarbij het water staat voor iets groters, zoals de kringloop van het leven?
• Doen ze een lollige groepsactiviteit om elkaar beter te leren kennen?

Stelt u zich vervolgens eens voor dat iedereen van de groep waterdoorgevers door zijn eigen organisatie gestuurd is, maar elk met een eigen opdracht en bevoegdheid. Er wordt geld bij elkaar gelegd om een projectleider ‘Water Dragen’ in te huren, maar deze krijgt geen bevoegdheid om te bepalen hoe het rijtje eruit gaat zien. Het ‘wat’ en ‘hoe’ wordt -in ieder geval op papier- nog steeds door de deelnemers aan het samenwerkingsverband bepaald. Onder leiding van de ingehuurde projectleider groeit een nieuw gezelschap van mensen, die zonder rechtstreekse sturing van de deelnemende organisatie steeds meer meedenken over het ‘hoe’ en het ‘wat’ van de dagelijkse praktijk.

Dit is zo’n beetje de geschiedenis van tien Regionaal Informatie- en Expertisecentra (RIECs) in Nederland. Een RIEC is een samenwerkingsverband dat zich richt op de bestrijding van georganiseerde criminaliteit. Het bestrijden van georganiseerde criminaliteit is een breed begrip en van oudsher een taak van overheden en politie. De deelnemers aan het samenwerkingsverband zijn vertegenwoordigers van democratisch gelegitimeerde organisaties. De ondersteuning van het samenwerkingsverband vormt met elkaar een nieuw soort organisatie. Vanaf 1 maart 2025 bestaat de Wet Gegevensverwerking door Samenwerkingsverbanden (WGS). De WGS regelt voor het RIEC, en ook voor andere samenwerkingsverbanden, zoals de Zorg- en Veiligheidshuizen, een wettelijke basis om op een rechtmatige, transparante en veilige manier persoonsgegevens (waaronder ook bijzondere en strafrechtelijke gegevens) uit te wisselen en te verwerken voor het doel van het samenwerkingsverband.

De wettelijke basis voor samenwerking en gegevensuitwisseling is met de WGS geregeld, maar daarmee wordt niet een nieuwe organisatie met eigen bevoegdheden, verantwoordelijkheden en toezicht opgericht. Er zijn inmiddels honderden mensen die werken bij zo’n samenwerkingsverband, dus ik zal niet suggereren dat het niet belangrijk is, maar de financiering, bevoegdheden en het bijbehorende wettelijk toezicht komen nog altijd vanuit de deelnemende organisaties. Ik kan me herinneren dat ik rond 2012 -het Landelijk Informatie en Expertise Centrum (LIEC) was toen ook opgericht- in een verhitte lunchlezing terecht kwam waarbij experts op het gebied van staats- en bestuursrecht aan de hand van Schrödingers kat gingen betogen of het RIEC überhaupt wel bestond en of het LIEC niet gewoon een afdeling binnen het departement was. Ik had destijds nog niet door hoe bijzonder het eigenlijk is om een nieuw soort organisatie zonder bevoegdheden of verantwoordelijkheden op te richten.

Met de WGS worden de samenwerkingsverbanden (het LIEC uitgezonderd) in ieder geval bij naam genoemd, wat een eind maakt aan de speculaties: ze bestaan.

Hoe nu verder? Een groot probleem duikt op bij de introductie van de rol van een zogenaamde coördinerend FG (cFG), die één van de FG’s van de deelnemers aan het samenwerkingsverband moet gaan vervullen. Volgens deze nieuwe wet streeft de cFG samen met de andere FG’s naar gecoördineerd toezicht op de gedeelde verwerkingen in het samenwerkingsverband. Maar dat schuurt: Elke FG houdt toch gewoon toezicht op z’n eigen organisatie en dus ook op hetgeen in de samenwerking terechtkomt en wordt verwerkt?

Ik spreek me zelden uit over wetgeving, maar mij bekruipt de gedachte dat in dit geval de wetgever -alle goede bedoelingen ten spijt- de dilemma’s over ‘wie is nu waarvan’ in deze samenwerkingsverbanden doorschuift naar de FG’s die het als beroepsgroep toch al niet gemakkelijk heeft.

Er is niets tegen een ‘dedicated’ FG van een samenwerkingsverband, maar dan moet dat samenwerkingsverband wel een eigen bestuurder en (verwerkings)verantwoordelijkheid hebben. Dan is een normale relatie tussen verwerkingsverantwoordelijke en intern toezichthouder mogelijk. Echter, de wetgever heeft vlees noch vis gekozen. Want eerlijk is eerlijk: de wetgever heeft óók niet gezegd: “Ga nou eens gewoon samenwerken zonder allerlei organisaties op te tuigen die deze samenwerkingen moeten ‘hosten’, met extra managementlagen en institutionele belangen aan toe.”

Het lijkt wel of de wetgever met de WGS zo eerlijk mogelijk niemand z’n zin geeft. Daarom hebben we nu wel een nette grondslag voor gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijkheid, maar geen organisatie die eigen doel en middelen bepaalt. Wél een directeur, maar geen eigen bevoegdheid of verwerkingsverantwoordelijkheid. En het toezicht op deze pakweg veertig samenwerkingsverbanden, die qua construct zo excentriek zijn dan ze alleen in Nederland bestaan, mogen de FG’s samen invullen door per samenwerkingsverband één FG uit hun midden te laten bombarderen tot cFG. Wél een nieuw bedachte toezichtsrol, maar geen duidelijkheid.

Laat u bovendien niet misleiden door de term ‘coördinerend FG’. Er zijn nu al voorbeelden waarbij bestuurders voorgehouden wordt dat het ‘niet nodig is hun eigen FG te betrekken’ omdat een ‘coördinerend FG’ van een andere organisatie het toezicht op deze verwerking zal coördineren’ (quod non).

De gemeentelijke rekenkamer Kaag en Braassem gaat niet opeens de rechtmatigheid van het beleid van de gemeente Groningen toetsen. Waarom we dat bij FG’s wel normaal zouden gaan vinden ontgaat me.

U kunt uzelf en uw FG helpen. Sta erop dat u of de gemandateerd verwerkingsverantwoordelijke zelf rechtstreeks contact met uw eigen FG heeft en door haar geïnformeerd wordt. De FG zal zelf naar wens gebruikmaken van kennis en kunde in de eigen organisatie (eerste en tweede lijn) en zelfs buiten de organisatie in samenwerking met andere FG’s. Ook FG’s kunnen best samenwerken! De cFG kan hierbij een heel behulpzame en welkome rol spelen. Maar wanneer u al voor ons beslist en zelf gaat shoppen, kunnen wij niet langer garanderen dat we u tijdig en naar behoren waarschuwen en adviseren. En dat is het hele punt in een samenwerking: de kruik gaat net zo lang te water tot hij barst.