‘Good ol’ J.P. Coen hoort bij Hoorn’

Hoorn praat over het standbeeld van Jan Pieterszoon Coen. Een debat is het met opzet niet, ‘want de standpunten kennen we wel’, zegt burgemeester Jan Nieuwenburg. Hoorn wil vooral weten hoe ‘het stille midden’ tegen het omstreden standbeeld aankijkt.

Hoorn zoekt gesprek over omstreden standbeeld

Groot feest op de Roode Steen in Hoorn. Het is 30 mei 1893. Na jaren van geld inzamelen heeft Jan Pieterszoon Coen (1587-1629) eindelijk een standbeeld in zijn geboortestad. ‘Zoolang Hoorn, zoolang West-Friesland, zoolang Nederland zijn geschiedenis niet zal vergeten, zoolang zal deze plek als heilige grond worden geëerd’, zegt minister van Koloniën en oud-burgemeester van de stad Willem Karel baron Van Dedem. Na de onthulling staat er voor de notabelen een uitgebreid déjeuner dinatoire op het programma. Voor het gewone volk is er een harddraverij en vuurwerk.

In het Coenjaar 1937 is het wederom feest. Premier Colijn legt een krans bij het standbeeld van Coen vanwege diens ‘opofferingsgezindheid als het erom gaat de zaak van het vaderland en die van grooter Nederland te dienen.’ Het standbeeld wordt in 1965 een rijksmonument. Het is dat hij is begraven in het verre Calcutta, want anders zou baron Van Dedem zich omdraaien in zijn graf als hij hoorde wat er vandaag de dag over de nationale held Coen wordt gezegd. De gouverneur- generaal van de Vereenigde Oostindische Compagnie en stichter van Batavia was een moordzuchtige schurk die in de strijd om het nootmuskaatmonopolie een groot deel van de bevolking van de Molukse Banda-eilanden vermoordde, om maar wat te noemen. En zit de verre ambtsopvolger van de baron nu met dat standbeeld in zijn maag.

Burgemeester Jan Nieuwenburg (58): ‘Helemaal niet. Mensen vinden wat van het standbeeld. Daar moet je niet van in de kramp schieten. Ik neem nieuwe Noord-Hollandse burgemeesters altijd mee de stad in. Als we bij het standbeeld staan, zeg ik: “Voor de één is het een steen des aanstoots – en voor sommigen was dat al zo in 1893 – voor de ander is het een slijpsteen voor de geest.” Natuurlijk, volop Horinezen en Hoornaren zeggen: “Die kerel staat daar, en op de Lappendag spreken we bij hem af.” Ik vind het onze morele taak als openbaar bestuur om die mensen op te roepen er iets van te vinden.’

Activisten

We zitten in restaurant d’Oude Waegh en kijken uit op good ol’ J.P.. Zijn linkerhand op het zwaard, aan zijn laarzen het kanon waarmee hij korte metten met zijn vijanden maakte. Daar vinden activisten al jaren wat van en zouden graag korte metten maken met Coens standbeeld. In 2009 zag een burgerinitiatief het daglicht om het beeld te verplaatsen. Twee jaar later reed een kraanwagen het beeld (onopzettelijk) van zijn sokkel. De gemeente had Coen vervolgens onder het mom van dit of dat kunnen wegzetten in de tuin van het Westfries Museum, maar deed dat niet. Het standbeeld van de gevallen held bleef op de Roode Steen, maar kreeg na een lange discussie in de gemeenteraad een jaar later wel een nieuwe tekst op zijn sokkel.

Er staat nu: ‘Onomstreden is het standbeeld niet. Volgens critici verdient Coens gewelddadige handelspolitiek in de Indische archipel geen eerbetoon.’ In die dagen organiseerde het Westfries Museum ook de tentoonstelling Geroemd en verguisd, waarbij bezoekers konden stemmen over het lot van het standbeeld. Twee derde van de bezoekers vond dat het kon blijven staan. De bezoekers vonden Coen een schurk, maar wel ónze schurk. ‘En dat kan ik begrijpen’, zegt burgemeester Nieuwenburg.

‘Coen hoort bij Hoorn, net als Willem IJsbrandtszoon Bontekoe. We zijn de vierde monumentenstad van Nederland. Hoorn ademt VOC; je krijgt hier de geschiedenis op een presenteerblaadje. Dat is een rijkdom, maar zo’n erfenis komt met plichten.’ In het tijdperk van Black Lives Matter vonden demonstranten daarom dat Hoorn de plicht had om zijn ‘foute held’ van zijn sokkel te halen. Bij een demonstratie braken in juni 2020 rellen uit, waarbij de ME eraan te pas moest komen om het centrum van de stad af te schermen.

De politie pakte twaalf relschoppers op. Vijf maanden later werden nog eens zeven mannen aangehouden. Niet één uit Hoorn. Is dat niet altijd zo? Nieuwenburg: ‘Het is niet het conservatieve Hoorn versus de culturele elite in de grote steden. Ook in Hoorn zijn groepen mensen die echt bezwaar maken tegen het standbeeld en regelmatig van zich laten horen. Hoorn is niet alleen historie, het is ook een diverse stad met 125 verschillende nationaliteiten.’

Excuusmotie

En toch, toen de vraag op tafel lag of Hoorn zich niet diende te verontschuldigen voor zijn slavernijverleden, deed de stad niet wat talloze andere steden, en ook de provincie Noord-Holland, wel deden. Een excuusmotie werd begin december 2024 door de gemeenteraad met 14 stemmen voor en 21 stemmen tegen verworpen. En dat was niet omdat Hoorn geen slavernijverleden heeft. Hoorn zat er tot zijn nek in. Nieuwenburg: ‘Het kwartje viel in de gemeenteraad de andere kant op; zo gaat dat in een democratie. Misschien komen de excuses later, wie zal het zeggen, maar voor mij is de legitimiteit van een excuus belangrijker dan het aanbieden van excuses. Excuses moeten oprecht zijn. Wat heb je er anders aan? Je kunt tegen iedereen sorry zeggen, maar zo ben ik niet gebakken. En wat zijn excuses waard als je er geen vervolg aan geeft? Hoorn heeft zijn excuses niet aangeboden, maar we staan wel degelijk stil bij de zwarte bladzijden van dit verleden. En we doen daar ook iets mee. We zetten in op educatie en bewustwording en voeren ook het goede gesprek over het verleden.’

Het gesprek over dat verleden en Jan Pieterszoon Coen mocht geen routineklusje worden voor de usual suspects, vond de gemeenteraad. Geen twistgesprek over goed en kwaad en ook niet weg met dat standbeeld of laten staan. Niet nog meer polarisatie. Nieuwenburg: ‘Vanaf het moment dat de ME hier rond het standbeeld stond, hebben we met elkaar afgesproken dat raad, college én samenleving met elkaar in gesprek zouden gaan. Niet om een beslissing over het standbeeld van Coen te forceren, maar om nader tot elkaar te komen en elkaar beter te begrijpen. Aan de zoveelste discussie heb je niets. De raad wilde een stadsgesprek voorbij de standpunten, want die kennen we wel. Iedereen klautert op z’n sinaasappelkist, maar dat brengt de deelnemers niet tot elkaar en het leidt ook niet tot wederzijds begrip.’

Emotienetwerken

Maar hoe dan wel? Via Maria Grever, voorzitter van de commissie omstreden monumenten van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, kwam Hoorn uit bij de methode emotienetwerken. Bij deze, door Imagine IC en lector cultureel erfgoed Hester Dibbets van de Reinwardt Academie ontwikkelde gespreksmethode gaat het niet om de standpunten en het debat, maar om begrip en inzicht in elkanders denkbeelden. Het maakt mensen volgens Dibbets ‘erfgoedwijs’.

Nieuwenburg: ‘De gemeenteraad beproefde deze gespreksmethode eerst zelf. Ze zeiden: “Wij hebben vaak over het standbeeld gediscussieerd, maar een gewoon gesprek was het nooit. Zou emotienetwerken wat zijn?” Zij vonden het echt wat.’ En dus mailde de gemeente vorig jaar oktober vierduizend willekeurig gelote adressen een uitnodiging voor het stadsgesprek. 235 inwoners reageerden, 80 werden ingeloot.

‘De respons verraste ons. Het standbeeld leeft erg, dat wisten we natuurlijk: je bent voor of je bent tegen. Maar zouden inwoners zonder een uitgesproken mening ook reageren op onze oproep? We hadden onze twijfels, terwijl we juist benieuwd waren naar de sentimenten in het stille midden. Loting bleek een gouden greep’, zegt de burgemeester. Raadsleden waren een maand later van de partij bij het stadsgesprek in het stadhuis, net als een wethouder en de burgemeester, maar ze roerden zich niet. Nieuwenburg: ‘De politiek deed er niet toe en daardoor stond de gedachtewisseling niet onder druk. Het goede gesprek is gebaat bij rust. De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed zei geen gemeente te kennen die dit zo aanpakt als Hoorn.’

Normaal gesprek

Vrijblijvend was het stadsgesprek allerminst, benadrukt Nieuwenburg. ‘Het leverde concrete aanknopingspunten op voor de toekomst. De deelnemers aan het stadsgesprek waren enthousiast, ze gaven het een 4,3 op een schaal van 5. Je kunt nog een normaal gesprek met elkaar voeren, hoorde ik na afloop. Je verschilt van mening, maar je komt toch nader tot elkaar.’ Maar wat staat Coen nou te wachten? Burgemeester Nieuwenburg: ‘Vanaf het eerste moment hebben we verteld dat het gesprek was bedoeld om elkaar te begrijpen en te waarderen, niet om een beslissing te nemen. We zeiden óók dat de raad naar aanleiding van het stadsgesprek een voorstel wilde hebben over het vervolgproces.

Het college heeft dat voorstel naar de raad gestuurd. Wij stellen voor de QR-code op het beeld te herstellen, de informatie over het beeld te verbeteren en vervolggesprekken met de Bandanese diaspora te organiseren. Uit het stadsgesprek is ons namelijk gebleken dat de grootste groep vindt dat het standbeeld kan blijven staan, maar dat de presentatie anders moet. Dat gaat van: maak er een fontein van, haal Coen van zijn sokkel of zet hem bij het Westfries Museum, tot organiseer een jaarlijkse herdenkingsdienst of zet een beeld neer voor de slachtoffers van Coen.’

Vuurwerk

De gemeenteraad vond dat Hoorn zich in 2025 niet alleen moest buigen over het standbeeld van Coen, maar dat ook over onderwerpen als discriminatie en racisme en armoede stadsgesprekken moesten worden gevoerd. Allemaal bedoeld om elkaar te begrijpen, maar alleen bij het meest brisante onderwerp – Jan Pieterszoon Coen – werd de methode van emotienetwerken ingezet. Nieuwenburg: ‘Je blijft daarbij onder leiding van een gespreksleider nadrukkelijk weg van de meningen en standpunten. Die staan een goed gesprek in de weg. Nu werd je gedwongen om uit je vastgeroeste mening te stappen. Waarom vind ik dat zo belangrijk? Wat zit erachter? Inwoners waardeerden het goede gesprek over dit beladen onderwerp heel erg, en raadsleden hebben er ook veel aan. Ik ben zelf raadslid geweest, en wethouder. Wij vinden van alles. Daarom zijn we ook de politiek ingegaan. Maar hoe zit het met luisteren? Even geen standpunt innemen, verplaats je in een ander.’

Een aanrader voor andere Nederlandse gemeenten met beladen erfgoed? ‘Niet alleen met erfgoed’, reageert Nieuwenburg. ‘Je kunt deze gespreksmethode gebruiken voor meer onderwerpen die emoties oproepen. Denk aan vuurwerk, ook een onderwerp met felle standpunten op de flanken. Wees als gemeente niet bang om een controversieel onderwerp op te pakken, maar zoek bijvoorbeeld via loting wél aansluiting met de doorsnee van de stad. Mensen die zich niet geroepen voelen om wat te zeggen, maar graag iets zeggen als ze dat in een goed gesprek kunnen doen. Kies voor de respectvolle dialoog en niet voor de discussie.’