Samenwerking gemeente en inwoners: waar schuurt het?

Inwonersinitiatieven en gemeenten hebben hetzelfde doel: een betere buurt. Toch schuurt het in de praktijk vaak tussen de dromen en werkwijze van inwoners en de regels van het systeem. Onlangs onderzocht BMC de samenwerking tussen het inwonersinitiatief Hart voor de K-buurt in Amsterdam Zuidoost en de gemeente Amsterdam. De centrale vraag: hebben de initiatiefnemers rechtmatig en doelmatig gehandeld bij de besteding van subsidies en het doen van inkopen? Dit artikel biedt essentiële lessen voor elke gemeente die serieus werk maakt van burgerparticipatie en democratisering.

Uit het onderzoek van BMC naar de bestedingen tussen 2019 en 2023 bleek dat de initiatiefnemers van Hart voor de K-buurt voor het overgrote deel rechtmatig handelden. Enkele verklaarbare fouten daargelaten. De maatschappelijke impact van het initiatief was onmiskenbaar en daarmee was ook de doelmatigheid aangetoond. De inwoners realiseerden de in de subsidie afgesproken activiteiten, zoals het stimuleren van maatschappelijke initiatieven en samenredzaamheid en meedoen. Daar bovenop zorgden de inwoners bijvoorbeeld ook voor een energiehub, een stedenbouwkundig plan met extra starterswoningen en de komst van een bibliotheekfiliaal. Een van de bevindingen in het onderzoek was dat de gemeente deze bredere impact niet structureel monitorde.  De monitoring beperkte zich tot de smalle kaders van individuele projectsubsidies. Daardoor zag ze niet de impact van het initiatief als geheel.

De verstikkende lappendeken van financiering

De individuele, kortlopende projectsubsidies veroorzaakten een ‘lappendeken’ aan financiering. Elke nieuwe aanvraag bracht extra administratieve lasten en onzekerheid met zich mee. Dit dwong het burgerinitiatief in een strak keurslijf: alles moest steeds opnieuw financieel worden aangevraagd en verantwoord. Dit ging ten koste van de tijd voor praktijk en uitvoering. BMC adviseerde daarom een fundamentele verandering: vervang versnipperde subsidies door een structurele basisfinanciering voor gevestigde inwonersinitiatieven.

Verticale disconnectie binnen de gemeente

Het onderzoek legde een ‘horizontale en verticale disconnectie’ bloot: terwijl bestuurders de visie van democratisering en de bijbehorende schuring omarmen, ervaren de mensen in de uitvoering deze vaak als bedreigend. Medewerkers die sturen op controle en risicomijding, botsen hierdoor met de autonome koers van inwoners. Om dit op te lossen is het goed als gemeenten de gewenste competenties voor participatie opnemen in de  functieomschrijving van iedereen die bij burgerparticipatie betrokken is. Ook de financiële en juridische medewerkers. De gemeente moet hen hierop toerusten en zorgen voor een verantwoordingssysteem en manier van sturen die passen.

Van representatie naar doe-democratie

Een klassieke valkuil voor beleidsmakers is de eis van volledige representativiteit: voelt de héle buurt zich vertegenwoordigd met dit initiatief? In complexe wijken is dit een illusie. De oplossing ligt in de ‘doe-democratie’: geef ruimte aan de mensen die de handen uit de mouwen steken. Omarm de meerstemmigheid in de wijk. Het feit dat niet iedereen zich vertegenwoordigd voelt, is geen diskwalificatie van het initiatief. Zolang de initiatiefnemers dit zien als een uitnodiging aan anderen om óók actief te worden.

Een nieuwe basis voor vertrouwen

De casus Hart voor de K-buurt laat volgens de onderzoekers zien dat de gemeente als eerste aan zet is voor een herziening van de gemeentelijke aanpak die leidt tot duurzame samenwerking. Dit vraagt moed van de gemeente om procedures en systemen af te stemmen op de leefwereld van inwoners. Door te kiezen voor basisfinanciering, gelijkwaardige relaties en doe-democratie, transformeert de relatie van controle naar partnerschap. De bevindingen werden ondersteund en wetenschappelijk geduid door de aan dit onderzoek verbonden wetenschappelijke begeleidingscommissie. Deze commissie trad op als onafhankelijke, wetenschappelijke begeleidingscommissie van het deel van het onderzoek dat gaat over doelmatigheid.