Ridicuul kleine stapjes

Voor velen in dit vak geen nieuw geschetste situatie: in een bestaande wijk moest een nieuwe voorziening gebouwd worden. Er was alleen iemand komen wonen, die deze woning specifiek had uitgekozen voor het uitzicht en de open ruimte. De verwachting van hoe ze ouder zou gaan worden, werd in één klap uitgevaagd door de nieuw te bouwen ontwikkeling.

Onder Jetten en het akkoord ‘Aan de Slag’ zullen ambtenaren hier sterker weerwoord tegen kunnen gaan bieden. Bezwaarprocedures worden ingekort en versimpeld: De macht van de individuele bewoner wordt ingeperkt. Tegelijkertijd gaat het gesprek lokaal juist om leefbaarheid, om relatie en een fijne buurt. Hoe gaan lokale overheden om met deze tweestrijd van noodzaak aan versnelling en aan gemeenschapskracht?

Wat versnellen in het ruimtelijk domein werkelijk vraagt

Het coalitieakkoord zet in op versnelling in het ruimtelijk domein. Vergunningverlening moet sneller, woningbouw moet omhoog, procedures moeten worden verkort. Wat in het akkoord onvoldoende is meegenomen, is hoe die versnelling er dit keer dan wél uitziet. En hoe de capaciteit tot verandering binnen lokale overheden vorm gaat krijgen. Niet alleen een systeem, maar vooral een netwerk van mensen, verantwoording, boze bewoners en verwachtingsvolle raden.

Als je de diverse paragrafen goed naast elkaar legt, zie je her en der tegenstellingen, zoals ruimteclaims die niet passen binnen het Nederlandse grondgebied. Voor lokale akkoorden een puzzel, want: Het landelijk coalitieakkoord is vers, en kans van slagen ligt toch voor een groot deel op lokale schouders. Een grote uitdaging. Hoe overbrug je binnen de organisatie eigenlijk het gat tussen grote bedoeling en lokale realiteit?

De stappen die nu gemaakt moeten worden gaan volledig over begrip van de eigen organisatie. Het gaat over de uitvoering en over de relatie met de bewoners, maar ook over het kennen en voeden van de gemeentelijke flexibiliteit, en over eerlijk kijken naar de stappen die daarbinnen haalbaar zijn.

Van bezwaarrecht naar afwegingskwaliteit

In de ruimtelijke opgave is de afweging zelden puur technisch of juridisch. De bewoner in deze situatie had juridisch weinig voet om op te staan, maar zij stond wel voor een reëel belang. Hier stond een persoon die grote levenskeuzes had gemaakt en haar eigen belang duidelijker in zicht had dan het collectieve belang. Zolang de ambtelijke organisatie collectieve noodzaak niet naast lokale ervaring weet te brengen, zullen tegenstellingen groter worden en blijft versnelling zowel bij bewoners als bij lokale politiek stranden.

Het coalitieakkoord erkent dit deels door te sturen op procedurele versnelling: drempelverhoging voor bezwaar en beroep, het beperken van de mogelijkheid om bouw stil te leggen. Die maatregelen zijn begrijpelijk vanuit de versnellingslogica, maar ze lossen het diepere probleem van fijne en gemeenschappelijke wijken niet op. Bezwaar is in veel gevallen geen teken van onwil, maar van onbegrip: over het waarom van een besluit, over begrip voor de positieve impact van de aankomende verandering. Een procedure verkorten zonder die onderliggende spanning te adresseren, verschuift de spanning naar weerzin.

Wat dit vraagt is een verschuiving in hoe de rol van de ambtenaar wordt begrepen: niet als procesbewaker die regels toepast, maar als iemand die de kwaliteit en impact van collectieve afwegingen kan begrijpen en behartigen op alle schalen.

Dat vraagt een dubbele beweging. Enerzijds het begrenzen van individuele blokkademacht via procedurele herinrichting, zoals het akkoord beoogt. Anderzijds het versterken van het vermogen om de collectieve meerwaarde inhoudelijk te onderbouwen en relationeel over te brengen. Juist de combinatie van die twee maakt het systeem geloofwaardig. Een ambtenaar die alleen stuurt op macht en procedure verliest de relatie. Een ambtenaar die alleen investeert in relatie verliest het gezag. Het is de combinatie van kracht en relatie die de overheid betrouwbaar en transparant maakt.

Dat is ook de democratische kern van dit werk: afwegen voor mensen die aanwezig zijn én voor mensen die dat niet zijn, voor het zichtbare belang én voor het belang dat zich in de toekomst pas aandient. Die afweging is voor veel ambtenaren een abstract begrip, totdat ze in een situatie staan waarbij het heel concreet en heel persoonlijk wordt.

Ridicuul kleine stapjes

Voor echte verandering is draagvlak en het aandragen van oplossingen niet de manier. Een ander begin zou kunnen zijn: ambtelijk begrip. Waarom werken we eigenlijk op deze manier? Is dat zowel uitlegbaar aan de raad als aan de keukentafel? En staat er een interne cultuur van vragen stellen, om tot dit begrip te komen?

De ambtenaar die de tijd neemt voor het gesprek met de individuele bewoner kan door sommigen als ridicuul worden beschouwd. Eén gesprek, één bewoner, één situatie die juridisch eigenlijk al duidelijk was. Maar dit is precies de schaal waar versnelling werkelijkheid wordt, waar de overheid dichtbij durft te komen, en waar de meerwaarde van het gemeenschappelijke zich langzaam ontvouwt. Dat is de logica van de kleine stap: niet dat hij op zichzelf veel verandert, maar dat hij overheid én bewoners leert over wederkerigheid, gemeenschap en noodzaak.

De menselijke maat is geen ethische keuze: In deze tijd is het een methodische noodzaak. De opgaven waar gemeenten de komende jaren voor staan vragen om ambtenaren die gesprekken met bewoners als vanzelfsprekend onderdeel van hun werk beschouwen, niet als uitzondering op de regel, en waar de vertaling van akkoord naar uitvoeringspraktijk begint nog voordat de inkt droog is, in kleine stappen, met de mensen die er middenin staan. Omdat ridicuul kleine stapjes, zoals Ben Tiggelaar ons in 2016 al leerde, de enige manier zijn om complexe problemen werkelijk hanteerbaar te maken.