Een rationele wapenstilstand

Een land verover je niet door de lucht. Wie zich wekelijks laat bijpraten door Peter van Uhm en Mart de Kruif, wist al meteen dat niemand Iran de moderne tijd in kan bombarderen. Een machtswisseling kan uiteindelijk niet zonder ‘maatje 43 op de grond’, aldus de Veldheren in hun gelijknamige podcast. Wie daartoe niet bereid is, kan beter een ander oorlogsdoel stellen. Elke succesvolle strategie begint immers met realiteitszin. Vrij naar Sun Tzu: vecht de oorlog die je kunt winnen, niet de oorlog die je zou willen winnen. Of beter nog: ga alleen in het offensief waar je op het beslissende punt een duidelijk overwicht hebt.

Militaire podcasts zijn niet alleen een coping strategy voor brave huisvaders die zich zorgen maken over de wereld waarin zij hun kinderen hebben gezet. Ze helpen ook om de noodgreep te duiden die de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State onlangs deed. Na een lange reeks escalaties over de beslistermijnen van de Dienst Toeslagen in de hersteloperatie van de toeslagenaffaire, gooide de Afdeling tijdelijk de handdoek in de ring en besloot ze voorlopig geen dwangsommen meer op te leggen.

In plaats van een effectieve financiële prikkel was het instrument zelf een bron van vertraging geworden. De procedures wegens niet tijdig beschikken slurpen ambtelijke capaciteit weg bij de inhoudelijke afhandelingen, terwijl de afhandelingstermijn intussen verder oploopt. De Afdeling zag ‘welbeschouwd geen mogelijkheid om de Dienst Toeslagen tot besluitvorming conform de wet te bewegen’.

In normatieve termen is deze uitspraak een onduldbare beloning voor slecht gedrag van de overheid en bovendien een gevaarlijk precedent. Bij de IND en het UWV gaat het ook niet heel lekker met de beslistermijnen en rond de Woo wordt ook veel belastinggeld rondgepompt zonder verder iemand te prikkelen. Zijn de dwangsommen daar binnenkort ook verleden tijd? Maar in strategisch perspectief is het bij gebrek aan beter een volstrekt rationele wapenstilstand. Het bijbehorende gezichtsverlies is niet het gevolg van de ondeugdelijkheid van het middel van de dwangsom, maar van de wijze waarop die werd ingezet. Alleen leunstoelgeneraals denken dat je de overheid met een dwangsommentapijt naar betere prestaties kunt bombarderen.

Rechters zijn geen veldheren en de oorlog begint pas waar het recht ophoudt. Maar een functionerend evenwicht tussen staatsmachten kan niet zonder strategisch inzicht. Een dwangsom is geen inhoudelijk oordeel, geen schadevergoeding voor lange procedures en geen boete voor nalatigheid van de overheid. Het is een wapen voor het handhaven van rechterlijke uitspraken. Afkomstig uit het civiele procesrecht waar het wordt gebruikt om buiten twijfel te stellen dat partijen het oordeel van de rechter nakomen. De rechter verbood Peter R. de Vries ooit om heimelijk gemaakte opnames uit te zenden en verbond daaraan een dwangsom van 15.000 euro.

Toen SBS meende dat bedrag wel te kunnen terugverdienen met extra reclame, volgde per kerende post een vinnig vonnis en een dwangsom van een half miljoen euro per aflevering. Zo is de dwangsom bedoeld. Om een specifiek conflict aan te gaan waarin de rechter zo ver kan en wil gaan als nodig is om te winnen. Zo beschouwd zit de strategische fout niet bij de laatste uitspraak van de Afdeling maar bij de eerste, waarin niet is verder geëscaleerd op het kennelijk voor lief nemen van een dwangsom.

Wat dan wel? In militaire termen komt het aan op concentratie van kracht. Dat schijnt ook het geheim van Napoleon te zijn geweest. Doorzien waar de beslissing kan vallen en daar dan alle middelen inzetten. Bij dwangsommen tegen de overheid gaat het niet om de financiële prikkel.

Met een beetje begrotingstechniek loopt elk bedrag ongezien de staatsschuld in. Reputatie daarentegen is alles in het politieke bestuur. Zoals de Rechtbank Midden-Nederland begreep toen die na een reeks verbeurde dwangsommen expliciet verordonneerde dat van de zijde van de gemeente Utrecht de verantwoordelijke wethouder zelf zou verschijnen. Waarna niets meer van de zaak werd vernomen. Misschien moet de Afdeling over een jaar staatssecretaris Palmen zelf maar eens ontbieden. Of anders premier Jetten.