Troonrede 2026: het belang van tegenspraak

Het bieden van tegenspraak heeft al geruime tijd de belangstelling. Binnen meerdere overheidssectoren is er de laatste jaren extra aandacht aan gegeven, zoals bij gemeenten, provincies en rijk. Er zijn ook diverse programma’s voor opgesteld.

Betere besluitvorming

Het belang van tegenspraak is om kwalitatief betere besluitvorming te krijgen. Ambtenaren moeten daarom ruimte hebben om deze tegenspraak te bieden; om te zeggen wat zij er vanuit hun professie van vinden. Dat past ook bij goed ambtelijk vakmanschap. Door het geven van tegenspraak kan de ambtenaar zijn functie goed vervullen en draagt dit dus bij aan het voorkomen van missers. Het grote belang van tegenspraak blijkt wel uit de toeslagenaffaire, waar tegenspraak onvoldoende ruimte kreeg.

Het gaat trouwens niet alleen om tegenspraak geven, maar ook om tegenspraak ontvangen. Zowel degene die tegenspraak geeft als degene die deze ontvangt, moet daar dus ontvankelijk voor zijn. Dat betekent dat er gekeken moet worden naar vaardigheden, maar ook naar processen en cultuur. Aan deze knoppen kan gedraaid worden, om ervoor te zorgen dat tegenspraak in de organisatie geborgd wordt.

Tegenspraak past bij andere ontwikkelingen, zoals dat ambtenaren dienstbaar moeten zijn aan de samenleving. De tekst van de eed/belofte is op dit punt bij meerdere overheden aangepast. Daarnaast is er het voornemen om dienstbaarheid op te nemen als een beginsel van behoorlijk bestuur.

Democratie

Ook in de troonrede is er aandacht gegeven aan dit onderwerp. Democratie en samenwerking stonden althans centraal, en daarmee ook tegenspraak. Juist een minderheidskabinet zoals het kabinet Jetten heeft immers te maken met tegenspraak. Democratie betekent ook dat de mening van anderen wordt gerespecteerd. De Koning benadrukte dat democratie niet mag versmallen tot het gelijk van de helft plus één.

Er werd ook opgeroepen om te luisteren naar de zachtere stem die in het huidige felle politieke debat te vaak ondergesneeuwd dreigt te raken. De troonrede sloot af met de fundamentele gedachte dat democratie juist draait om de bereidheid en de noodzaak om af en toe te buigen voor de mening van anderen.

Ervan uitgaande dat ook dit kan worden geschaard onder tegenspraak, behelst dit begrip meer dan de ambtenaar die dienstbaar is aan de samenleving, en het belang van goede besluitvorming van de overheid. Het gaat dus ook om respect voor mensen met een andere mening.

En natuurlijk kan hierbij de vraag aan de orde komen of er aan tegenspraak grenzen gesteld mogen worden. Wanneer gaat tegenspraak van werknemers te ver? In welke gevallen is het klokkenluiden? Hoe zit het met de vrijheid van meningsuiting?

Relevantie

Het zijn vragen die in deze tijd zeer relevant zijn, en ongetwijfeld de komende tijd ook relevant zullen blijven. Degenen die zich bezighouden met het arbeidsrecht en met HRM, zullen hierop voorbereid moeten zijn. Capra Advocaten doet dat met het geven van advies over dit onderwerp. Ook geven wij voorlichting en trainingen over tegenspraak. Daarin wordt ingegaan op de hiervoor geschetste aspecten, en wordt er geoefend aan de hand van een casus. Ook worden dilemma’s en stellingen besproken.