Mensen hebben weinig inzicht in hoe ze tot een bepaalde opinie zijn gekomen, maar wel sterke normen over hoe je je een mening hoort te vormen. Ze zijn bang dat anderen door algoritmes worden beïnvloed en vatbaar zijn voor desinformatie. Henzelf zal dat niet zo snel overkomen.
‘Kweek meer opiniebewustzijn’
Overheidscampagnes over bijvoorbeeld beïnvloeding zijn niet zo effectief zolang mensen menen dat vooral anderen zich laten beïnvloeden.
Niet gevangen in filterbubbels
Hoe komen mensen tot een mening? Dat onderzocht het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in samenwerking met de Vrije Universiteit Amsterdam (VU). Het goede nieuws: we zitten niet gevangen in filterbubbels vol mis- en desinformatie en we weten maar al te goed over hoe een ‘gedegen mening’ tot stand komt. Het slechte nieuws: we zijn ons niet altijd bewust van hoe onze opinies worden beïnvloed.
Met het Continu Onderzoek Burgerperspectieven (COB) volgt en duidt het SCP sinds 2008 de Nederlandse publieke opinie. De 66e editie laat onder meer zien dat Nederlanders minder negatief zijn over het land en de politiek dan voorheen, al zijn ze nog altijd negatiever dan vóór 2021. Mensen maken zich veelal zorgen over immigratie, het tekort aan betaalbare woningen, nationale en internationale politieke onrust, de manier van samenleven en de hoge prijzen.
Of een prijs hoog is, hangt hooguit af van de dikte van je portemonnee. Maar als je een boom opzet over hoe het met het land gaat, verzand je al snel in meningen. Hoe komen mensen eigenlijk bij de meningen die ze aanhangen? Daar zijn maar weinigen zich van bewust. Samen met de VU onderzocht het SCP welke factoren een rol spelen bij opinievorming.
Overschat en onderschat de rol van de media niet
Het onderzoek richt zich met name op de rol van de media. De manier waarop we media tot ons nemen is door de komst van smartphones, sociale media en AI in de afgelopen twintig jaar flink veranderd. Heeft dit invloed op onze ideeën over de politiek en de maatschappij? In ieder geval is er nog geen sprake van hermetische filterbubbels. ‘Veel mensen komen nog steeds in aanraking met een mix van informatie, bijvoorbeeld via sociale media, zoekmachines en gesprekken met anderen.’
Vraag het aan Nederlanders zelf en ze zullen zeggen dat hun eigen ervaringen, ervaringen uit hun netwerk en berichten in sociale en traditionele media allemaal een rol spelen in hun oordelen over hoe het met Nederland gaat. Traditionele media, zoals televisie en kranten, spelen een grote rol bij het vormen van een mening. ‘Media doen ertoe, maar ze zijn maar één factor in het proces van opinievorming en werken niet op één simpele manier’, benadrukken de onderzoekers. Met andere woorden: overschat de rol van de media in het proces van opinievorming niet, maar onderschat hem ook niet.
Media doen ertoe, maar ze zijn maar één factor in het proces van opinievorming
Uit het onderzoek
Eigen negatieve ervaringen wegen zwaar
Daarbij is de gepercipieerde betrouwbaarheid van de bronnen essentieel. Veel deelnemers aan het onderzoek stellen dat ze informatie uit talkshows en van sociale media niet meewegen in hun oordeelsvorming, omdat ze deze als onbetrouwbaar beschouwen.
Negatieve eigen ervaringen blijken zwaar te wegen bij het vormen van een oordeel, blijkt na doorvragen. De opvattingen van mensen die ze kennen, zouden dan weer weinig invloed hebben op hun mening.
Duidelijke normen over oordeelsvorming
Sowieso blijken de geïnterviewden er duidelijke normen op na te houden over hoe je je oordeel moet vormen: je moet je mening kunnen onderbouwen, je mag informatie niet zomaar overnemen en je mag je alleen laten beïnvloeden door betrouwbare bronnen.
‘Die normen kunnen mogelijk verklaren waarom respondenten zeggen dat het sociale netwerk en sociale media weinig invloed hebben op hun oordelen over Nederland, terwijl de literatuur laat zien dat die invloed er wel is’, schrijven de onderzoekers. ‘Een andere verklaring voor deze bevinding is dat mensen zich niet altijd bewust zijn van hoe zij oordelen vormen over politieke en maatschappelijke kwesties.’
Opiniebewustzijn stimuleren
Het zou goed zijn als er meer aandacht kwam voor opiniebewustzijn, schrijven de onderzoekers. Dit zou mensen meer inzicht moeten geven in de manier waarop ze tot hun oordelen komen en welke rol nieuwe informatie en bestaande kaders daarbij spelen. Overheidscampagnes over bijvoorbeeld desinformatie zijn niet zo effectief zolang het proces van opinievorming deels onbewust verloopt. Hier speelt het third-personeffect: mensen denken van zichzelf dat zij goed kunnen onderscheiden wat waar is en wat niet, en dat vooral anderen kwetsbaar zijn.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.