Hoe leven we samen in een tijd van politieke radicalisering en toenemende polarisatie? Is tolerantie nog wel het juiste antwoord op deze taaie maar zo actuele vragen? In de bundel Tolerantiedenkers. Inspiratie voor democratisch samenleven, samengesteld door de Leidse hoogleraar Bastiaan Rijpkema, wordt een verfrissende duik in de diepte genomen. Samen met een groep wetenschappers brengt hij de essentie van twintig grote denkers in een canon bijeen: van klassiekers als Plato en Erasmus tot moderne zwaargewichten als Popper, Rawls en Nussbaum.
De paradox van het samenleven
Boekrecensie van 'Tolerantiedenkers. Inspiratie voor democratisch samenleven'.
Omgaan met polarisatie
Het boek is een schatkist aan inzichten. Een van de bekende is de ‘paradox van de tolerantie’ van Karl Popper. Hij stelt onomwonden dat onbeperkte tolerantie onvermijdelijk leidt tot de ondergang ervan; we moeten daarom het recht opeisen om onverdraagzaam te zijn jegens de intoleranten. Ook John Rawls komt aan bod met zijn pleidooi voor wederzijdse verdraagzaamheid. Volgens hem is de afspraak ‘dat we het eens zijn over onze onenigheid’ het enige middel om te voor komen dat we elkaar in een allesverwoestende strijd vermorzelen, zoals ten tijde van de grote godsdienstoorlogen.
De ideeën laten zich goed vertalen naar de brandhaarden van nu
Met twintig verschillende auteurs is het een lijvig werk. De kracht van de bundel zit in het doseren; wie alle hoofdstukken achter elkaar zou lezen, raakt oververzadigd. Ieder essay staat echter op zichzelf en nodigt uit tot reflectie.
Toch valt er een kritische kanttekening te plaatsen. De geselecteerde denkers bevinden zich grotendeels in de hoek van de ‘weldenkende consensus’, waardoor ideeën vaak overlappen. De Belgische denker Chantal Mouffe is een boeiende uitzondering. Als een van de weinige vrouwen in de bundel etaleert zij radicale, schurende overtuigingen; zij pleit juist wel voor strijd en polarisatie om de democratie vitaal te houden.
Citaat uit het boek: ‘Tolerantie is de kunst van het samenleven met verschil, religieus ethisch, politiek en in levensstijl''
De scherpte van het boek had verder vergroot kunnen worden door meer van dit soort tegenpolen op te voeren. Confronteer de ideeën van haatpredikers en moderne demagogen bijvoorbeeld met het brede verlangen naar consensus en zoek de spanning en een uitweg hierin op.
Daarnaast had de bundel kunnen winnen aan breedte door meer te putten uit andere tradities, zoals een christelijk perspectief op tolerantie via Arnold Huijgen of Rick Peels of vaak onbekende maar relevante inzichten uit de islamitische traditie. Ontsluit ook dat denken meer! Dat neemt niet weg dat de bundel van waarde is. De gepresenteerde ideeën laten zich moeiteloos vertalen naar de brandhaarden van nu — van de lokale politiek in Loosdrecht en IJsselstein tot de complexe conflicten in het Midden-Oosten. Nadenken over de waarde van tolerantie biedt essentiële denkstof voor iedereen die voorbij de makkelijke antwoorden kijkt.
Tolerantiedenkers. Inspiratie voor democratisch samenleven door Bastiaan Rijpkema, Bart Schreuders (red.) Prometheus 2026 Prijs: 26,99 euro
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.