Geen stampij aan de Schie

Vlak na de rellen in Den Haag vorig jaar zette de gemeente Schiedam zich schrap: ook hier kwam een azc-protest. En een tegendemonstratie. Toch verliep de dag relatief rustig. Het recept volgens burgemeester Harald Bergmann: de organisatoren van tevoren aanspreken op hun verantwoordelijkheid. Al ging dat gepaard met zware politie-inzet.

Waarom het azc-protest in Schiedam niet uit de hand liep

Toen burgemeester Harald Bergmann te horen kreeg dat er een azc-protest zou plaatsvinden, koos hij twee routes: investeren in vriendelijk maar duidelijk contact met de organisatoren, en tegelijkertijd uitzonderlijk hoge opschaling van politie-inzet. De gemeentelijke evaluatie die in april intern verscheen, blaast niet hoog van de toren. ‘Er is geen sprake van een Schiedams succesrecept’, is de conclusie. Maar de feiten zijn helder: er waren geen geweldsincidenten, ondanks de risicovolle combinatie van anti-azc-protest en tegendemonstratie. Zeker in die verhitte weken was dat een opluchting, maar ook nu nog, ruim een halfjaar later, zijn de geleerde lessen relevant voor andere gemeenten – zoals recent weer eens duidelijk werd met de rellen in IJsselstein en Loosdrecht.

Het is nuttig om de sfeer in het land voorafgaand aan het protest in Schiedam nog eens te schetsen, want alle seinen stonden op rood. In Den Haag moesten meerdere pelotons ME uitrukken. Desondanks was van controle nauwelijks sprake. Hooligans van rivaliserende voetbalclubs werkten samen om het de politie zo moeilijk mogelijk te maken. Meerdere rechtsextremistische organisaties waren vertegenwoordigd. Vanaf het Malieveld trok men de binnenstad in, en onderweg werd het partijkantoor van D66 doelwit. Nog geen twee weken later stond het protest in Schiedam gepland.

De gemeente Schiedam had vanaf het begin de intentie om in contact te blijven met de demonstranten, zegt Bergmann. Dat contact was er al, omdat de organisator – Mark Verspeek, toenmalig fractiemedewerker van Lokaal Onafhankelijk Schiedam (LOS), hij heeft inmiddels een eigen partij – het protest bij de gemeente had aangekondigd. De demonstratie verbieden was voor Bergmann geen optie. ‘Daar ben ik niet van. Iedereen mag protesteren tegen welk onderwerp dan ook. Het is een grondrecht. Ik heb alleen wel de veiligheid te borgen. Van winkeleigenaren, bewoners, toeschouwers, en ook van de demonstranten.’ De risico’s bleken nog groter toen een medewerker op sociale media zag dat er een tegendemonstratie zou komen. ‘We wilden niet dat die twee groepen met elkaar op de vuist zouden gaan.’

Risico’s

In het contact met de anti-azc-demonstranten lag de nadruk op verantwoordelijkheid. ‘We deelden continu met ze wat de risico’s waren. Niet in de zin van: ik ga het verbieden, maar wel: als het uit de hand loopt, moet ik de demonstratie beëindigen. Dus als jullie je verhaal willen houden, moeten jullie er zelf moeite voor doen om de risico’s in de hand te houden. Dat is niet alleen aan de gemeente of de politie.’ Dit werkt natuurlijk alleen wanneer de organisatoren die verantwoordelijkheid omarmen, en dat gebeurde. ‘Dat er een raadsfractiemedewerker bij betrokken was, plus een beoogd raadslid, zal hebben meegespeeld. Het zijn bekenden in de gemeenschap. Als zij mensen aantrekken die de boel verzieken, hebben ook zij een probleem. Ze wilden hun naam niet laten verkwanselen.’ Verspeek zei na afloop tegen lokale media dat de actie vreedzaam was verlopen en dat hij met een goed gevoel naar huis ging.

Bergmann zegt meerdere keren tijdens dit gesprek dat het onderwerp van een protest hem in principe weinig interesseert. ‘Ik kijk niet naar de inhoud. Ik kijk vooral of de demonstratie beheersbaar is.’ Wat daarbij wél meespeelt, vult hij aan, is de context van het onderwerp. Voorbeeld: de mogelijke komst van een azc trekt tegenwoordig landelijk publiek. Ook in Schiedam was dat het geval. Er waren mensen uit Noord-Brabant en Noord-Nederland aanwezig, zegt Bergmann. ‘Dit is typisch zo’n onderwerp waarvan je op voorhand weet: dit is nooit alleen lokaal. Het trekt van alles aan, uit alle windstreken.’ Volgens Bergmann draagt dat bij aan de complexiteit, omdat buitenstaanders doorgaans minder binding hebben met de omgeving.

Facebook

Ook met de tegendemonstranten zocht de gemeente contact, maar zonder succes. ‘De tegendemonstratie was niet aangekondigd. We zagen het zelf door een bericht op Facebook. We hebben echt heel veel moeite gedaan om de organisator te spreken te krijgen, maar tevergeefs. We hadden in feite geen idee wie er precies zou komen. Dat was heel ingewikkeld.’ De gemeente had ervoor kunnen kiezen om de tegendemonstratie een heel ander gebied toe te wijzen, maar Bergmann wilde dat niet. ‘Ze demonstreren uiteindelijk tegen dat andere protest. Dan kun je niet zeggen: jullie gaan ergens in de buurt van het vliegveld staan bij Rotterdam. Je moet wel de ruimte geven om elkaar hun geluid te laten horen.’

Het anti-azc-protest was op het Stadserf. De tegendemonstratie kwam op een klein plein ertegenover, het Land van Belofte. De verwachting was dat de tegendemonstratie klein zou zijn, en die inschatting klopte: het bleef bij twintig tot dertig mensen. Met politie, OM en handhaving werkte de gemeente drie scenario’s uit: van een rustig verloop tot wat Bergmann ‘de vlam in de pan’ noemt. ‘Ik ben altijd van drie scenario’s, want mensen kunnen drie dingen onthouden. Gedurende zo’n dag komen alle scenario’s op onderdelen wel een keer aan bod, en iedereen is er dan op voorbereid. Al moet je er nog steeds bovenop zitten. Er is voortdurend overleg. Je kunt niet zeggen: we kiezen voor scenario één en dan loopt het vanzelf. Het loopt nooit vanzelf. Er is steeds nieuwe informatie – vanuit de gemeente, de politie, de boa’s – die je moet samenbrengen om de volgende stap te bepalen.’

Op de dag zelf gold een noodverordening voor de wijken centrum en oost. Op en rond het Stadserf waren zo’n zestig ME’ers actief. De politie schaalde op naar een zogeheten SGBO (Staf Grootschalig Bijzonder Optreden). Er kwamen tijdelijk extra camera’s te hangen. Tussen de demonstranten liepen agenten in burgerkleding, ook wel bekend als stillen.

Dat is nogal een operatie. Je zou kunnen zeggen dat dit op zichzelf al een verlies is. Maar Bergmann weerspreekt dat. ‘Als je denkt dat het nodig is – op basis van feiten, signalen, verwachtingen – kun je maar beter opschalen tot wat je in het uiterste geval nodig hebt. Wat meetelde, was dat Sparta thuis tegen Ajax speelde, en het stadion zit om de hoek. Misschien zouden supporters denken: “hé, daar kunnen we naartoe.” Uiteindelijk is dat niet gebeurd, maar we moesten er rekening mee houden.’

Later afschalen kan altijd nog, zegt Bergmann, maar op het moment zelf toch nog opschalen is veel moeilijker. ‘Als je ineens extra eenheden wil inzetten, moet de politie dat eerst organiseren. Dan ben je eigenlijk al te laat. Ik kan niet op een knop drukken om twee pelotons erbij te halen. Die moeten al gereedstaan voor het geval dat.’

Nauwe winkelstraat

Vooraf kreeg Schiedam advies van de gemeente Rotterdam, die veel ervaring heeft met grote, complexe demonstraties. Andersom nemen collega’s uit de regio weleens contact op met Bergmann. Hij stuurde al naar meerdere gemeenten een veiligheidsmedewerker om te helpen.

Tijdens het protest kon Bergmann zelf meekijken vanuit het stadskantoor, dat zicht heeft op het Stadserf. Er verzamelde zich zo’n tweehonderd man, met aan de overkant die enkele tientallen tegendemonstranten. Het grootste risico kwam pas daarna, toen het protest in beweging kwam. ‘Ze hadden een route door de stad, onder meer door een nauwe winkelstraat.

Toen werd het spannend. Je hebt geen idee wie er op dat moment precies in die straat aanwezig is. De politie is waakzaam, loopt voorop en achteraan mee, maar het blijft spannend.’ Toen de stoet langs het Land van Belofte kwam, vormde de ME een muur tussen beide groepen. ‘Omdat we konden meekijken, zagen we van alles gebeuren. Daar hadden we meteen contact over met de politie. Die heeft natuurlijk ook camera’s, dus we konden veel volgen. Ook daarover stonden we dan weer in verbinding met de politie, om mensen aan te spreken waar nodig. Maar dat is niet meteen om met de lange lat te slaan. Dat is ook helemaal niet het doel van de politie. Het doel is om de demonstratie beheersbaar te houden, om mensen hun gang te laten gaan.’ Vanzelfsprekend zit hier voor Bergmann een duidelijke grens aan. ‘Demonstreer zoveel je wilt, maar vernielingen, intimidaties en al dat soort dingen kunnen niet door de beugel. Dat moeten we niet accepteren als samenleving.’

De politie hield drie demonstranten aan wegens belediging. Niet alles ging goed. Gevraagd naar punten ter verbetering, noemt Bergmann de communicatie met ondernemers in aanloop naar die dag. Die kwam te laat op gang. ‘We hebben ze wel geïnformeerd, maar sommige zeiden dat we dat eerder hadden moeten doen. Dan waren ze er anders mee omgegaan, bijvoorbeeld door een locatie tijdelijk te sluiten. Dat nemen we mee voor een volgende keer. Wij hebben de plicht om goed te informeren. Ook als we niks te melden hebben, is er nog steeds wat te communiceren. En niet alleen via de pers, maar ook gewoon door brieven af te leveren.’

Inmiddels is duidelijk dat het azc waartegen de demonstranten protesteerden, er op deze plek niet komt. Het COA had een kantoorpand op het oog, maar concludeerde dat het pand zich niet laat ombouwen tot opvanglocatie. Volgens Bergmann staat de demonstratie hier volledig los van. De gemeente zoekt inmiddels naar een nieuwe locatie. Of dat opnieuw tot protest leidt, en of ook dat protest beheersbaar blijft, zal moeten blijken.