Tussen gaspedaal en rem

In Enschede wil het college de komende jaren tientallen banen en miljoenen euro’s besparen met AI en digitalisering. “Ik kan een lijst met vijftig toepassingen opnoemen die we zouden kunnen proberen,” zei wethouder Marc Teutelink (Louwes, 2025). Tegelijkertijd liet een landelijk onderzoek uit 2025 zien dat chatbots op gemeentewebsites eenvoudige vragen regelmatig niet of niet juist beantwoordden. Bovendien voldeed geen enkele chatbot aan de wettelijke eisen voor digitale toegankelijkheid en troffen de onderzoekers één datalek aan. Juist tussen bestuurlijke ambities en de dagelijkse uitvoeringspraktijk speelt de gemeentesecretaris een sleutelrol. Maar hoe doe je dat, als je primair een bestuurder bent en geen techneut?

AI raakt de kern, niet de rand

AI maakt het werk van de gemeentesecretaris niet technischer. De grootste valkuil is juist het omgekeerde: AI behandelen als een ICT-project, iets voor de afdeling informatievoorziening. Want de vraag of en hoe AI verantwoord kan worden ingezet, is uiteindelijk geen technische maar een bestuurlijke vraag, precies het soort vraag waar een gemeentesecretaris zich mee bezig moet houden.

Tegelijk is enige nuchterheid op zijn plaats. Wethouder Alexander Scholtes (Amsterdam) noemt dit een ‘tussenperiode’: AI is “op de meeste gebieden nog te onderontwikkeld,” maar tegelijk “te krachtig en beschikbaar om te negeren.” Volgens hem houden gemeenten grip “door niet mee te gaan in het sprookje van bovenmenselijke intelligentie” (Gemeente Amsterdam, 2025, p.1.). De praktijk benadrukt die nuchterheid. Uit de jaarlijkse AI Monitor blijkt dat veel gemeenten inmiddels een visie op AI ontwikkelen, maar dat formeel beleid vaak nog ontbreekt (Hartholt, 2026). Ook is de informatiehuishouding lang niet overal op orde, terwijl die juist een belangrijke voorwaarde vormt voor verantwoorde inzet van AI. De rol van de gemeentesecretaris als strategisch bestuurder van AI is daarmee nog eerder een ambitie dan de dagelijkse praktijk. Juist daarom is sturing nodig.

De secretaris staat er niet alleen voor

De gemeentesecretaris is algemeen directeur van de ambtelijke organisatie én eerste adviseur van het college: de schakel tussen bestuur, organisatie en samenleving (Vereniging van Gemeentesecretarissen). In die positie komen de kwaliteit van de advisering, de inrichting van de organisatie en het bewaken van publieke waarden samen.

Die verantwoordelijkheid betekent echter niet dat de gemeentesecretaris alleen aan zet is. Besluiten over de inzet van AI zijn ook bestuurlijke en politieke keuzes. De wethouder legt hierover verantwoording af aan de raad, de raad stelt kaders en controleert, en de CIO is verantwoordelijk voor de technische inrichting en het beheer. De gemeentesecretaris is daarmee niet de enige regisseur, maar wel de spil die ervoor zorgt dat deze rollen op elkaar aansluiten. Zonder die samenhang dreigt de inzet van AI te verzanden in losse experimenten per afdeling.

Drie kerntaken die veranderen met de komst van AI

1. Richting geven
   AI biedt veel mogelijkheden, maar niet elke toepassing is wenselijk of passend. Het is aan het bestuur om daarin keuzes te maken. De afweging die Amsterdam bijvoorbeeld maakte rondom het inzetten van AI, was om per AI-toepassing te toetsen “of de stad beter wordt van verregaande automatisering” (Gemeente Amsterdam, 2025). Dat is een bestuurlijke keuze, geen technische. Richting geven betekent ook realistisch zijn over wat de organisatie aankan en bewust afzien van toepassingen die onvoldoende bijdragen aan de publieke opgave.
2. Governance organiseren
   AI-initiatieven ontstaan verspreid: soms binnen een team, elders binnen een stuurgroep. Al snel duikt de vraag op wie de regie voert over het experimenteren met AI. Die verantwoordelijkheid reikt verder dan de techniek. Naast de ICT-organisatie spelen ook proceseigenaren, afdelingshoofden, juristen, privacyfunctionarissen en het management een belangrijke rol. De VNG bracht in 2026 een vernieuwd governancekader uit dat gemeenten ondersteunt bij de verantwoorde inkoop, ontwikkeling, implementatie en het beheer van AI en algoritmen (VNG, 2026). Zonder AI-beleid en governanceafspraken kunnen medewerkers AI-tools buiten het zicht en de afspraken van de organisatie gaan gebruiken ('shadow AI').
3. Publieke waarden bewaken
   Hier staat de publieke verantwoordelijkheid centraal. Rotterdam gebruikte jarenlang een algoritme dat bijstandsgerechtigden een risicoscore voor bijstandsfraude gaf (Rijnmond, 2023). Uit journalistiek onderzoek bleek dat het model in de praktijk relatief vaak jonge alleenstaande moeders en mensen met kenmerken die samenhingen met een beperkte beheersing van het Nederlands aanwees voor controle. De gemeente stopte begin 2022 met het gebruik van het algoritme. De VNG verwoordt waarom waakzaamheid nodig blijft: AI kan snel veel gegevens verwerken, maar “gevoel voor discretionaire ruimte en ethiek ontbreekt” (VNG, 2025). Gemeentelijke besluiten raken inwoners direct; rechtvaardigheid, zorgvuldigheid en gelijke behandeling zijn geen bijzaak. Daarmee raakt AI ook direct aan de legitimiteit van de overheid, omdat de inzet ervan moet aansluiten bij de wijze waarop de overheid haar publieke verantwoordelijkheid tegenover inwoners wil vervullen. Juist daarom is het aan de gemeentesecretaris om ervoor te zorgen dat AI niet alleen technisch goed functioneert, maar ook bestuurlijk verantwoord wordt ingezet en dat de afwegingen daarover transparant worden gemaakt.

Rechtmatigheid is geen uitvoeringsdetail

De gemeentesecretaris hoeft geen AI-jurist te zijn. Wel moet hij of zij weten welke juridische vragen AI oproept en ervoor zorgen dat die op het juiste moment bij de juiste mensen terechtkomen. Want elk wettelijk kader vertaalt zich in een concrete vraag die iemand moet beleggen:

• De AVG vraagt: wie is verwerkingsverantwoordelijke als een model meebeslist over een inwoner?
• De Algemene wet bestuursrecht vraagt: is het besluit nog deugdelijk gemotiveerd, of verschuilt de motivering zich achter “het systeem zei het”?
• De Wet open overheid en de Archiefwet vragen: is het gebruik van AI navolgbaar, kun je over een jaar nog reconstrueren hóé een stuk tot stand kwam?
• Het Algoritmekader en het algoritmeregister vragen: kun je transparant maken wélk algoritme wát doet?
• En de Europese AI Act vraagt om risicoclassificatie, menselijk toezicht en, sinds februari 2025, aantoonbare AI-geletterdheid van medewerkers.

Soms gaat het verder dan papierwerk. AI-systemen die worden gebruikt bij besluiten over bijstand, uitkeringen of de toegang tot publieke voorzieningen kunnen onder Bijlage III van de AI Act als hoogrisicosysteem worden aangemerkt (European Parliament & Council of the European Union, 2024, bijlage III). Het systeem uit Rotterdam is een voorbeeld van een toepassing die onder deze categorie kan vallen. Voor zulke systemen verplicht artikel 27 van de AI Act een grondrechteneffectbeoordeling (de FRIA) voordat zij in gebruik worden genomen: wie wordt geraakt, welke risico’s ontstaan en hoe is het menselijk toezicht geregeld? (European Parliament & Council of the European Union, 2024, art. 27) In Nederland geef je daar invulling aan met het geactualiseerde Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes (IAMA), onderdeel van het Algoritmekader (Rijksoverheid, 2026). Niet elke toepassing valt hieronder: generatieve AI zoals een chatbot geldt doorgaans als ‘beperkt risico’, waarvoor alleen een transparantieplicht geldt (European Parliament & Council of the European Union, 2024). Dit betekent dat de inwoner moet weten dat hij met AI te maken heeft. Hiervoor hoef je dus geen FRIA uit te voeren. Met de AI Omnibus, die op 16 juni 2026 door het Europees Parlement werd aangenomen, wordt de verplichting om voor bepaalde hoogrisicosystemen een grondrechteneffectbeoordeling uit te voeren uitgesteld van augustus 2026 naar 2 december 2027 (European Parliament, 2026). Maar uitstel is geen afstel: een serieuze grondrechtentoets kost al snel maanden voorbereiding. Het blijft dus zaak om nu al werk te maken van een AI-inventarisatie van jouw omgeving. Meer over deze AI-omnibus en wat dit betekent voor (lokale) overheidsorganisaties lees je in dit artikel.

Geen van deze vragen lost de secretaris zelf op. De opgave is om ze op de juiste plek te beleggen: bij bijvoorbeeld de ICT-organisatie, de proceseigenaren, afdelingshoofden, juristen, privacyfunctionarissen en het management. Maar de secretaris bewaakt dat de vragen überhaupt gesteld worden en dat de antwoorden samenhangen. Zo wordt rechtmatigheid geen controle achteraf, maar een uitgangspunt bij de ontwikkeling en inzet van AI.

Maar is dit niet het werk van de CIO?

Een terechte tegenvraag. En toch: nee. De CIO is verantwoordelijk voor de bouw en het beheer van de techniek. Maar het verbinden van bestuurlijke ambitie, organisatie en publieke waarden is geen IT-vraagstuk, het is bestuurswerk. Juist daarom hoort AI ook op het bureau van de secretaris, niet alleen op dat van de informatieafdeling.

Drie aanbevelingen voor de praktijk:

1. Beleg de regie over AI integraal, niet bij ICT alleen. Het vernieuwde VNG-kader biedt houvast. (VNG, 2026) 
2. Maak zichtbaar waar de gemeente AI wel en waar bewust niet inzet.
3. Investeer eerst in de basis: een ordelijke informatiehuishouding en AI-geletterdheid in de hele organisatie voordat met aansprekende toepassingen wordt gewerkt of geëxperimenteerd.

Tot slot: de techniek is het probleem niet

AI maakt de functie van de gemeentesecretaris niet minder relevant, maar bestuurlijk zwaarder. De uitdaging ligt niet in de technologie, maar in het organiseren van de voorwaarden waaronder die verantwoord werkt: richting, governance, rechtmatigheid en publieke waarden.

En die voorwaarden organiseer je niet met een nota. Nieuwe technologie krijgt pas waarde als medewerkers, management en bestuur samen leren hoe ze haar verantwoord inzetten. Daar ligt de rol van secretaris als veranderleider: niet de techniek invoeren, maar de organisatie meenemen. Juist in een tijd waarin systemen steeds slimmer worden, wint het menselijk oordeel aan gewicht en daarmee wordt de bestuurder die richting geeft, verantwoordelijkheid belegt en zorgt dat innovatie in dienst blijft van de samenleving nog belangrijker.

Bronnen

• Digimonitor (z.d.). Onderzoek gemeentelijke chatbots 2026 en Onderzoek gemeentelijke chatbots 2025 — Digimonitor / iBestuur. Onderzoek gemeentelijke chatbots 2026digimonitor.nl
• European Parliament & Council of the European Union. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act). EUR-lex. Article 27: Fundamental Rights Impact Assessment for High-Risk AI Systems | EU Artificial Intelligence Act
• European Parliament. (2026). Digital Omnibus on AI. Legislative Train Schedule. Carriages preview | Legislative Train Schedule
• Gemeente Amsterdam. (2025, 15 oktober). AI Agenda [Raadsinformatiebrief]. https://openresearch.amsterdam/image/2025/10/30/amsterdamse_ai_agenda_2025_2026-235131053.pdf
• Hartholt, S. (2026, 27 maart). Gemeenten boeken vooruitgang met AI, maar hebben nog veel huiswerk. Binnenlands Bestuur. Gemeenten boeken vooruitgang met AI, maar hebben nog veel huiswerk
• Louwes, W. (2025). Gemeente Enschede wil tientallen fte aan handwerk besparen met inzet AI en digitalisering: ‘Zijn al bezig met proeftuinen’. 1Twente. Gemeente Enschede wil tientallen fte aan handwerk besparen met inzet AI en digitalisering: 'Zijn al bezig met… - 1Twente
• M&I/Partners. (2025). AI Monitor Gemeenten 2025. https://mxi.nl/uploads/files/publication/ai-monitor-gemeenten-2025.pdf
• Rijksoverheid. (2026). Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes. Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes | Rijksoverheid.nl
• Rijnmond. (2023, 24 oktober). Rotterdamse ambtenaren sleutelden aan algoritme om bijstandsfraude op te sporen. Rotterdamse ambtenaren sleutelden aan algoritme om bijstandsfraude op te sporen - Rijnmond
• Vereniging van Gemeentesecretarissen. (z.d.). Wegwijzer voor de gemeentesecretaris. https://www.gemeentesecretaris...
• VNG. (2025, 3 maart). AI, algoritmen en gemeenten: Position paper. Position paper AI, Algoritmen en Gemeenten
• VNG. (2026). Governancekader AI en algoritmen voor gemeenten. VNG AI Governancekader