Overslaan en naar de inhoud gaan

Op zoek naar inwoners die recht hebben op steun van de overheid

De Wet pro-actieve dienstverlening maakt het mogelijk dat overheden gegevens uitwisselen. Zo kunnen ze actiever zelf inwoners benaderen.

Een vrouw aan de balie
Een vrouw aan de balie - Joyce van Belkom/ANP

Erika Dekens en Jeroen van Grondelle weten het zeker: de Wet proactieve dienstverlening zal bij verreweg de meeste gemeenten met open armen worden ontvangen. Het aanpakken van het zogenoemde niet-gebruik – het fenomeen waarbij een burger wel recht heeft op een regeling maar hier bewust of onbewust geen gebruik van maakt – staat in de top drie van belangrijkste items binnen het sociaal domein, meent Dekens, procesmanager bij Divosa. Met de nieuwe wet mogen gemeenten persoonsgegevens uitwisselen met onder meer de Belastingdienst en het UWV. Dat biedt lokale overheden meer mogelijkheden om de doelgroep te bereiken. ‘De meeste gemeenten zullen daar echt wel mee aan de slag gaan’, verwacht Dekens.

Serieus probleem

Niet-gebruik is een serieus probleem. Uit onderzoek van de Arbeidsinspectie uit 2021 bleek dat 35 procent van de huishoudens die recht heeft op een bijstandsuitkering daar geen gebruik van maakt. Bij zelfstandigen en jongeren tot 27 jaar liggen die percentages zelfs op respectievelijk 86 procent en 70 procent. Dekens noemt enkele voorbeelden waarbij de Wet proactieve dienstverlening van toegevoegde waarde kan zijn. Zo was er een inwoner die zijn baan verloor en zich vervolgens meldde bij het UWV. Omdat de man op staande voet was ontslagen, kreeg hij geen WW-uitkering. Door onder meer huurachterstanden bouwde de man schulden op. Uiteindelijk attendeerde zijn netwerk hem op het feit dat hij bij de gemeente kan aankloppen voor een bijstandsuitkering. ‘Maar als het UWV de gemeente meteen een seintje had gegeven over de situatie van deze inwoner, dan had de gemeente de man hier zelf op kunnen attenderen’, zegt Dekens. ‘Dan waren de geldproblemen, de schulden en de mentale problemen allemaal voorkomen.’

Betere band

Met deze wet kunnen thema’s ook meer gekoppeld worden zodat niet iedere afdeling apart contact hoeft te zoeken met de inwoner, zegt Dekens. Dat de Belastingdienst en DUO ook gekoppeld worden aan het systeem, kan de uitvoering van de wet nog effectiever maken. Dekens denkt dat een van de risico’s juist in de toekomst ligt als de wet met succes wordt uitgevoerd. Want als het niet-gebruik omlaaggaat, is het gevolg dat het gebruik, en dus ook de kosten, omhooggaan. ‘Laten we dan niet over een aantal jaar zeggen als we de wet gaan evalueren: jeetje, wat is dat verbruik hoog en wat doen we het slecht’, waarschuwt Dekens. ‘Nee, dit was de insteek. Het gebruik moet omhoog, dus we zijn goed bezig.’ Tegelijkertijd ziet ze dat bepaalde randvoorwaarden voor de uitvoering nog niet goed geregeld zijn. ‘Voor 2027 is er 30 miljoen euro beschikbaar om de extra kosten van de bijstand op te vangen. Maar voor de periode daarna is er nog niks geregeld. Nu gaan we ervan uit dat dat wel gaat lukken. Maar het geld moet wel ergens vandaan komen. Het risico is dat de drempel weer omhooggaat omdat de kosten niet opgevangen kunnen worden.’

Telefoontje of brief

Knelpunten kunnen ook liggen in de dienstverlening zelf vanwege de verschillen tussen de instanties en hun relatie met de inwoners. Het UWV, de gemeente en de SVB kijken vaak anders naar begrippen als vermogen, partner, inkomen en gezinssamenstelling. ‘Het harmoniseren van dergelijke termen is essentieel’, licht Dekens toe. ‘Anders kan het dus zijn dat de ene instantie mensen aanschrijft dat ze ergens recht op hebben, terwijl dat bij de aanvraag niet zo blijkt te zijn.’

Zeker is ook dat de uitvoering van de wet gemeenten meer tijd en werk gaat kosten, erkent Dekens. ‘Daarom is monitoren en evalueren zo belangrijk. Gemeenten moeten nagaan welke aanpak effectief is om inwoners te bereiken op het moment dat ze een melding krijgen. Hoeveel aanmeldingen komen er voort uit een telefoontje of het sturen van een brief? Daarom zeggen wij als Divosa: investeer in het onderling leren van je dienstverlening. En dat zien wij momenteel te weinig.’ Het rijk heeft daar een rol in, vindt ze. ‘Hoe gemeenten het gaan doen, is ook afhankelijk van hoe ze worden gefaciliteerd bij de implementatie. En daar wil je als rijk wel een rol in spelen, lijkt me. Je kunt niet zomaar een wet uitrollen over een domein dat eigenlijk niet is ingericht op jouw ontschotte wetgeving.’

Geen geld

Ook van Grondelle wijst op de bekostigingskant. ‘Als veel inwoners nu gaan aanvragen waar ze recht op hebben, dan hebben sommige gemeente daar gewoon geen geld voor.’ En of inwoners positief zullen reageren op proactieve dienstverlening, hangt volgens hem onder meer samen met de toonzetting en de manier waarop ze worden benaderd. Hij merkt dat ambtenaren zich best willen verdiepen in de doelgroep, maar zich moeilijk kunnen verplaatsen in de belevingswereld van inwoners die bijvoorbeeld niet goed weten hoe de overheid werkt. ‘Er is vertrouwen nodig om ongevraagde hulp aan te pakken. En de terug­betaalangst is, ook nog in het kader van de toeslagenaffaire, bij een aantal mensen heel groot. Mensen krijgen iets aangereikt, maar de nieuwe wet voorkomt niet dat de overheid het terug komt halen als later blijkt dat geld onterecht is uitgekeerd. Dat is een heel spannend gegeven.’

Dit is een ingekorte versie. Lees het hele artikel in Binnenlands Bestuur 20 (inlog).

Het belangrijkste overheidsnieuws van de dag

Schrijf je in voor de Binnenlands Bestuur nieuwsbrief

Beïnvloeden en adviseren in complexe organisaties

Beïnvloeden en adviseren in complexe organisaties

Proactieve dienstverlening vraagt meer dan goede bedoelingen: je moet samenwerken met andere instanties, inwoners bereiken die de overheid wantrouwen én bestuurders meekrijgen voor een aanpak die op korte termijn meer kost. Leer hoe je in complexe ketens adviseert met impact, weerstand ombuigt en zonder formele macht toch beweging creëert.

schrijf u vandaag nog in

Plaats als eerste een reactie

U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.

Melden als ongepast

Door u gemelde berichten worden door ons verwijderd indien ze niet voldoen aan onze gebruiksvoorwaarden.

Schrijvers van gemelde berichten zien niet wie de melding heeft gedaan.

Bevestig jouw e-mailadres

We hebben de bevestigingsmail naar %email% gestuurd.

Geen bevestigingsmail ontvangen? Controleer je spam folder. Niet in de spam, klik dan hier om een account aan te maken.

Er is iets mis gegaan

Helaas konden we op dit moment geen account voor je aanmaken. Probeer het later nog eens.

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in