Chronisch zieken in bijstand: nieuw kabinet wijst naar de WIA

Het kabinet komt nog vóór de zomer met een brief aan de Kamer waarin staat op welke manier zij wil bereiken dat chronisch zieken niet meer onterecht in de bijstand verblijven. Dat zegde minister Thierry Aartsen (VVD) dinsdagavond toe in debat met de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Het probleem ligt volgens Aartsen niet zozeer in de Participatiewet, maar aan het feit dat het Nederlandse arbeidsongeschiktheidsstelsel, volgens hem ‘hoofdpijndossier nummer één’ op het ministerie van SZW, een medewerkersregeling is.

Vertrouwen?

Aanwezige Kamerleden waren dinsdag naar eigen zeggen benieuwd hoe dit nieuwe kabinet denkt over de doorontwikkeling van de Participatiewet. De linkse oppositie, vertegenwoordigd door Esmah Lahlah (GroenLinks-PvdA), sprak van een wet die nog steeds functioneert als fuik, in plaats van een vangnet. Ze verweet de nieuwe minister dat het kabinet nog steeds te weinig uitgaat van vertrouwen en nog steeds vasthoudt aan een systeem waarbij de menselijke maat uit het oog is verloren.

Mensen die 'weigeren mee te doen'

Aan de andere kant waren er bijdragen van de PVV en JA21, die juist benadrukten dat de bijstand niet te aantrekkelijk mag zijn. Zo stelde PVV-Kamerlid Rachel van Meetelen dat het inmiddels taboe is geworden om wantrouwen te uiten naar bijstandsontvangers, terwijl je als overheid best kritisch mag zijn naar mensen die ‘weigeren mee te doen’. Ze bevroeg de minister onder andere over de taaleis, of gemeenten inmiddels wel bereid zijn die te handhaven, en of hij van plan is de lokale overheden daar ook aan te houden.

Eigen verantwoordelijkheid blijft belangrijk

Een radicale beleidswijziging komt er niet vanuit het kabinet-Jetten, zo bleek uit de beantwoording van de nieuwe minister. Aartsen hield niet verrassend vast aan de standpunten van de vorige portefeuillehouder, partijgenoot Jurgen Nobel. ‘Meedoen is het uitgangspunt, niet de uitzondering’, benadrukte hij. Ook staat hij achter het feit dat de Participatiewet een wederkerigheid vraagt: steun vanuit de overheid, maar ook een inzet vanuit de mensen zelf. ‘De Participatiewet is een vangnet en zal altijd ingericht blijven als een springplank naar werk.’

Ziek in de bijstand knelt

Wel erkent Aartsen dat de wet flinke knelpunten kent die ervoor hebben gezorgd dat inmiddels een derde van de het bijstandsbestand mensen betreft met een chronische ziekte of een arbeidsbeperking. Hij constateerde dat eigenlijk alle partijen binnen de Kamer het ermee eens zijn dat dit onwenselijk is en dat voor die groep een oplossing moet worden gevonden. Hoewel het debat in de commissie primair ging over de Participatiewet, ligt de oorzaak volgens de analyse van de minister echter elders: namelijk in het arbeidsongeschiktheidsstelsel.

WIA is de boosdoener

‘De WIA is een medewerkersregeling. Als je nooit een werknemer bent geweest op het moment dat je ziek uitvalt, kom je in de Participatiewet en wordt weer van je verwacht dat je gaat werken. Ook wanneer het op dat moment niet kan.’ Volgens Aartsen is die probleemanalyse niet nieuw. Sterker nog, het is al langere tijd bekend. ‘De WIA is hoofdpijndossier nummer één op ons ministerie’, concludeerde hij. Het kabinet wil dan ook op korte termijn gaan werken aan het verbeteren van het arbeidsongeschiktheidsstelsel, maar in hoeverre er straks in de WIA ook een plek is voor de groep chronisch zieken die nu onder de Participatiewet valt is nog niet bekend.

Kabinet presenteert vóór de zomer oplossing

De minister zegde toe nog vóór de zomer met een brief te komen vanuit het kabinet, met daarin een voorstel voor nieuw beleid ten aanzien van deze groep. In wezen zijn er twee ‘smaken’: een vrijstelling van re-integratieverplichtingen voor bijstandsgerechtigden met een ziekte of arbeidsbeperking, waarbij zij dus wel onder de Participatiewet blijven vallen. Of de groep verplaatsen naar een nieuwe regeling buiten de bijstand om. Dat kan de WIA zijn of een geheel nieuwe regeling die nog moet worden opgetuigd. Aartsen wilde nog niks loslaten over de denkrichting van het kabinet, ondanks herhaaldelijk vragen door Don Ceder (ChristenUnie).

Tegenprestatie blijft verplicht

De minister noemde iedere oplossing ‘heel complex’ en vroeg de Kamer daarom geduld te hebben en te wachten op een besluit vanuit de ministerraad. Pas na dit besluit wil hij met de Kamer een ‘fundamenteel politiek debat’ voeren. Valkuilen en voorwaarden zijn er volgens Aartsen genoeg. Zo moet de nieuwe regeling geen aanzuigende werking hebben. Ook zei hij van mening te zijn dat er nog steeds een tegenprestatie moet worden geleverd door de chronisch zieken. ‘Helemaal niks doen is wat mij betreft ook geen optie.’