Hoe gemeenten malafide Wmo-aanbieders beter kunnen aanpakken

Hoe houd je malafide Wmo-aanbieders buiten de deur? Wat betekent goede begeleiding en ondersteuning precies? En wie is er aan zet wanneer het echt mis gaat en kwetsbare burgers de dupe zijn? Goed en onafhankelijk Wmo-toezicht is cruciaal om te kunnen handhaven. Lang niet alle gemeenten hebben dit volledig op orde. Een nieuwe handreiking van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) helpt hen om handhaving beter te organiseren.

Sinds de invoering van de Wmo in 2015 zijn gemeenten ook verantwoordelijk voor het toezicht op de Wmo-aanbieders. Gemeenten moeten erop toezien dat kwetsbare inwoners goede ondersteuning krijgen en dat geld rechtmatig wordt besteed. Ze zijn daarmee verantwoordelijk voor de kwaliteit van de ondersteuning én moeten misbruik of fraude voorkomen. Zowel het toezicht als de handhaving liggen sinds 2015 op het bord van gemeenten. Hoe gemeenten dit vormgeven, is aan hen.

Versnipperd systeem

Dat is een enorme klus. Ruim 1,3 miljoen mensen maakten in 2024 gebruik van de Wmo. Vooral jongvolwassen krijgen steeds meer hulp, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Tegelijkertijd bestaan er veel zorgen over de explosieve groei aan Wmo-zorgaanbieders. Het huidige versnipperde toezichtsysteem zorgt ervoor dat zorgcowboys en zorgcriminelen op veel plekken vrij spel hebben, met alle gevolgen van dien. Kwaadwillende aanbieders declareren zorg die niet is geleverd, zetten onvoldoende gekwalificeerd personeel in of verdienen geld aan kwetsbare cliënten. Jaarlijks verdwijnt naar schatting zo’n 10 miljard euro naar malafide zorgaanbieders.

Criminele activiteiten

De deelnemers aan de landelijke ‘Proeftuin Aanpak Zorgfraude’ van VNG en de regio’s Twente en Hart van Brabant concludeerden dat toezicht draait om samenwerking tussen gemeenten, aanbieders en ketenpartners. Tijdens het slotcongres eind mei pleitten gemeenten en ketenpartners voor ‘structurele landelijke actie en blijvende samenwerking’.

Volgens de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) worden de vormen van fraude ook steeds extremer. ‘Bestuurders of bemiddelingsbureaus gebruiken zorgorganisaties voor het witwassen van crimineel geld en benaderen kwetsbare (jonge) cliënten voor criminele activiteiten’, schrijft de IGJ. Opmerkelijk genoeg bleek uit onderzoek van EenVandaag dat de inspectie zelf het team Integere Bedrijfsvoering en Zorgverwaarlozing (IBZ) heeft opgeheven.

Noodzaak

De noodzaak om het toezicht en handhaving ook in de Wmo beter te regelen is op veel plaatsen doorgedrongen. Er is in gemeenteland van alles in beweging. De nieuwe handreiking ‘Handhavingsbeleid Wmo’ is onderdeel van een bredere beweging om het Wmo-toezicht te versterken. Nadat de inspectie keer op keer concludeerde dat het gemeentelijke toezicht te kort schoot, stelde het kabinet in 2024 een beleidskader vast. Ook besloot het rijk, samen met de VNG en GGD GHOR Nederland, een ‘stimuleringsprogramma’ voor het Wmo-toezicht op te zetten. Dat programma ging vorig jaar van start en ondersteunt gemeenten met praktische instrumenten.

Zorgvuldig

De kern van de nieuwe handreiking is dat dat handhaving niet op zichzelf staat. De hele keten van toezicht en handhaving moet zorgvuldig worden ingericht. Dat begint al aan de poort, met een heldere visie en duidelijke kwaliteitseisen in de verordening en contracten. Gemeenten moeten volgens de opstellers eerst bepalen wat zij onder goede kwalitatieve ondersteuning verstaan. Dat kan gaan over de inzet van stagiaires, of andere praktische afspraken die van invloed kunnen zijn op de kwaliteit. Krijgen begeleiders bijvoorbeeld een vergoeding voor hun reistijd tussen cliënten?

Onafhankelijk toezicht

Vervolgens is het aan de toezichthouder om te controleren of aanbieders zich aan die afspraken houden. Gemeenten zijn verplicht een onafhankelijke Wmo-toezichthouder aan te wijzen, maar mogen zelf bepalen hoe zij dat organiseren. Sommige gemeenten hebben deze taak ondergebracht bij een GGD, andere kiezen voor een eigen toezichthouder of in een regionaal samenwerkingsverband. De inspectie benadrukt al jaren dat de onafhankelijke positie van de toezichthouder goed moet zijn geborgd.

Strafrechtelijk kader

Een toezichthouder kan dossiers onderzoeken, locaties bezoeken en in gesprek gaan met cliënten en aanbieders. Toezichthouders die ook zijn aangesteld als buitengewoon opsporingsambtenaar kunnen in het strafrechtelijk kader onderzoek doen naar overtredingen. Ook kunnen zij samenwerken met andere partijen om vermoedens van criminele activiteiten of ondermijning door aanbieders en/of cliënten te onderzoeken, zo is te lezen in de handreiking. Denk aan het Openbaar Ministerie (OM), de Arbeidsinspectie en de Regionale Informatie- en Expertisecentra (RIEC’s).

Aangifte

Toezicht alleen is echter niet genoeg, benadrukt de handreiking. Wanneer blijkt dat een aanbieder zich niet aan de regels houdt, moet ook duidelijk zijn wie vervolgens aan zet is. Het advies van de opstellers van de handreiking aan gemeenten: leg vooraf vast wie een handhavingsbesluit neemt en welke maatregelen kunnen worden ingezet. De instelling van een ‘casustafel handhaving’ kan hierbij helpen. Bij vermoedens van strafbare feiten kan de gemeente aangifte doen.