Eén wet voor het sociaal domein is geen ideaalbeeld, maar bestuurlijke noodzaak

Eén wet voor het sociaal domein is geen ideaalbeeld, maar bestuurlijke noodzaak. Minister Sterk wil de bestaande wetten niet samenvoegen. Dat klinkt verstandig: geen nieuw stelsel, geen extra transitiekosten en geen nieuwe bestuurlijke onrust. Maar achter die voorzichtigheid schuilt een ongemakkelijke waarheid: het huidige stelsel dwingt inwoners en professionals nog steeds te werken met grenzen die in het echte leven nauwelijks bestaan. Zolang Den Haag vasthoudt aan afzonderlijke wetten, budgetten en logica’s, blijft integraal werken vooral een opdracht aan gemeenten en professionals – niet aan het stelsel zelf.

Inwoners ervaren hun problemen niet langs de lijnen van de Jeugdwet, de Wmo, de Participatiewet of de schuldhulpverlening. Zij ervaren ze als een stapeling van zorgen en beperkingen. Een gezin meldt zich niet met een ‘Jeugdwetvraag’, maar met stress, schulden, opvoedproblemen, psychische druk en soms een onveilige thuissituatie. Toch vraagt het stelsel eerst om afbakening: onder welke wet valt dit, welk loket is bevoegd en uit welk potje mag de hulp worden betaald? Dat is de wereld op zijn kop. Een overheid die zegt mensgericht te willen werken, kan zich niet blijven organiseren langs lijnen die voor inwoners kunstmatig zijn.

De verkokering van het sociaal domein is geen incident, maar een ontwerpkeuze. Professionals willen over domeingrenzen heen werken, maar stuiten op verschillende definities, verantwoordingskaders en financieringsstromen. Lokale teams moeten integraal kijken, terwijl hun handelingsruimte wordt begrensd door sectoraal ontworpen wetgeving. Zo ontstaat een merkwaardige situatie: het Rijk predikt samenwerking, maar houdt de schotten grotendeels overeind. Gemeenten worden vervolgens geacht de gaten te dichten. Daarmee wordt de spanning niet opgelost, maar verplaatst – van Den Haag naar de keukentafel.

Een zichtbaar gevolg is etikettengedrag: een vraag krijgt het label dat nodig is om toegang tot hulp of bekostiging te regelen, niet het label dat het best recht doet aan de samenhang van het probleem. Dat is geen kwestie van onwil, maar een logisch gevolg van gescheiden wetten en budgetten. Zodra labels leidend worden, verliest de overheid het geheel uit het oog: een jeugdhulpvraag blijkt een gezinsvraag en een participatieprobleem blijkt verweven met schulden, wonen en gezondheid. Toch blijft de ordening gebaseerd op afzonderlijke domeinen.

De beweging ‘van markt naar mens’, zoals onder meer uitgewerkt op Verruim de Horizon en rond de Sociale Bouwmarkt, legt deze spanning scherp bloot. Niet het probleem, maar het leven moet centraal staan; niet de voorziening, maar de relatie; niet het individu als afzonderlijk dossier, maar het geheel waarvan iemand deel uitmaakt. Dat is niet alleen een andere taal, maar ook een andere bestuurlijke opvatting. Als die analyse klopt, is één wet voor het sociaal domein geen ideologisch experiment, maar een poging om de institutionele inrichting in overeenstemming te brengen met wat inhoudelijk allang wordt beleden.

Daarmee is één wet geen heilige graal. Zij lost krapte en schaarste niet vanzelf op en garandeert geen perfecte uitvoering. Maar de vraag is niet of één wet alle problemen oplost. De vraag is of het huidige stelsel nog geloofwaardig is, nu de roep om eenvoud, nabijheid en samenhang zo breed wordt gedeeld. Bestuurlijke rust mag geen excuus zijn voor structurele onduidelijkheid. Zolang inwoners hun leven eerst moeten laten vertalen naar wetten en loketten voordat hulp mogelijk wordt, hebben we feitelijk geen samenhangend sociaal domein. Eén wet is daarom geen luxe, maar een logische volgende stap voor een overheid die eindelijk durft te organiseren vanuit mensen in plaats van vanuit schotten.

Peter Paul Doodkorte is organisatieadviseur in het sociaal domein, gespecialiseerd in jeugd, gezin, Wmo en publieke governance.