Water als warmtebron: de potentie van TEO, TEA en TED

Nederland waterland, dat wisten we al. Maar alle sloten, beken, meertjes, plassen en rivieren kunnen meer zijn dan recreatiegebieden voor mensen en leefgebieden voor planten en dieren. Oppervlaktewater kan perfect dienen als warmtebron voor gebouwen. Vijf jaar geleden berekende adviesbureau CE dat 40 procent van de warmte die nodig is voor gebouwen, uit ons oppervlaktewater kan worden gehaald. En hoewel er al tientallen aquathermieprojecten bestaan, is grootschalige toepassing nog ver weg. Onder andere omdat elke gemeente opnieuw het wiel moet uitvinden om een warmtenet op aquathermie te ontwikkelen.

Teo, Tea en Ted

Voor de beginnelingen: aquathermie ­bestaat uit het trio Teo, Tea en Ted. Of eigenlijk, in kapitalen: TEO (Thermische Energie Oppervlaktewater), TEA (Thermische Energie Afvalwater) en TED (Thermische Energie Drinkwater). Voor TEO wordt oppervlaktewater langs een warmtewisselaar gepompt, die er warmte aan onttrekt. Voor TEA gebeurt dat met rioolwater (rioolwaterbuizen) of gezuiverd rioolwater (dat rioolwaterzuiveringsinstallaties lozen). En voor TED gebeurt dat met drinkwater. Doorgaans wordt de gewonnen warmte opgekrikt met (elektrische) warmtepompen, waarna het verwarmde water bruikbaar is voor de centrale verwarming of als leidingwater. De verdeling van de warmte naar woningen gebeurt via een warmtenet. Waar TEO 40 procent van de warmte voor gebouwen zou kunnen leveren, staat TEA voor een potentieel van 15 procent en TED voor 2 à 3 procent.

Aardgasvrij

De gemeente Apeldoorn staat in de startblokken om het water van de rioolwaterzuiveringsinstallatie te gebruiken om de woningen van de jarenvijftigwijk Kerschoten te verwarmen. Warmtetransitiemanager Arno klein Goldewijk werkt sinds 2020 aan het aardgasvrij maken van wijken in Apeldoorn. Daarnaast is hij projectmanager voor het warmtenet van de wijk Kerschoten. De wijk telt een slordige 2.500 woningen, waarvan twee derde corporatiewoningen en een derde koopwoningen. Ruim tien jaar geleden ontsproot er een bewonersinitiatief om een warmtenet aan te leggen en dat te voeden met de warmte van gezuiverd rioolwater, blikt Klein Goldewijk terug. De gemeente nam het initiatief over, waarna in 2023 een principebesluit volgde en in december vorig jaar het definitieve investeringsbesluit.

Keukentafelgesprekken

Op de achtergrond werd intussen de hele planning en organisatie in elkaar gezet. Het is een project dat tijd vraagt. De gemeente is al acht jaar in gesprek met de buurten in de wijk en met de partners, vertelt Klein Goldewijk.

Nu is het zover. ‘In het eerste complex van honderdtachtig huurwoningen heeft 75 procent ingestemd’, zegt hij. Komende maanden probeert de woningcorporatie de andere huurders mee te krijgen. Als meer dan 70 procent van een complex instemt, volgt aansluiting voor het hele complex. Het gasnet zal daar dan verdwijnen. Bij koopwoningen moeten eigenaren daarentegen één voor één overtuigd worden in keukentafelgesprekken. Wie niet meedoet, behoudt zijn gasaansluiting, zo is afgesproken. Klein Goldewijk: ‘Het meest optimistische scenario is dat de eerste aansluitingen er in 2028 zijn. En dan willen we in vijf jaar tijd de hele wijk aangesloten hebben.’

Makkelijk aanhaken

Gedurende het traject moeten talloze knopen worden doorgehakt. Zoals die over de naverwarming. Zowel bij TEO als bij TEA en TED is naverwarming van het water nodig. Dat gebeurt doorgaans met een warmtepomp. Daarbij krijgt óf elke woning een eigen warmtepomp óf er wordt een collectieve warmtepomp geplaatst voor alle woningen tegelijk. Apeldoorn koos voor het laatste. ‘Het idee is dat mensen makkelijk kunnen aanhaken’, vertelt technisch adviseur warmtenetten Jaap Koppejan. ‘Om te voorkomen dat achter de gevel ook weer warmtepompen moeten komen.’

Beurtelings aanslaan

Hoewel de keuze voor collectieve warmtepompen vooral de drempel zo laag mogelijk moest maken, speelt ook netcongestie een rol. Honderden warmtepompen die beurtelings aanslaan vragen meer van het stroomnet dan een collectieve pomp. Klein Goldewijk: ‘Dat was precies waarom netbeheerders Liander en Tennet zeiden dat het raadzaam is om die warmtepompcentrale een grootverbruiksaansluiting te geven, terwijl eigenlijk de boel al op slot zat voor grootverbruik.’ Voordeel voor Liander was, aldus de projectmanager, dat het stroomnet in Kerschoten minder verzwaring behoeft: in plaats van twintig hoeven er maar negen transformatorhuisjes bijgeplaatst te worden.

Zonder warmtenetten geen energietransitie. En zonder aquathermie geen warmtenetten. Volgens een RVO-inventarisatie van januari wordt er momenteel gewerkt aan 151 warmtenetten, waarvan 65 op aquathermie. De meeste verkeren overigens nog in de planfase (79) en ontwikkelfase (28). Zo zitten alle aansluitingen voor 70.080 woningen voor Metropoolregio Eindhoven in de planfase. Hoewel de gemeente Eindhoven op haar website aankondigt om met het waterschap achtduizend woningen op de warmte van de rioolwaterzuiveringsinstallatie aan te sluiten, mailt de woordvoerder: ‘Er zijn wel ideeën, maar die zijn niet vergevorderd’.

Nattevingervoorspelling

Niettemin blijft Henk Looijen optimistisch over de kansen voor aquathermie. Jarenlang heeft hij zich beziggehouden met het aanjagen daarvan. Zo zette hij vanuit Rijkswaterstaat het Netwerk Aquathermie op, waarvoor het rijk in 2023 de geldkraan dichtdraaide. Looijen ging vervolgens als adviseur aquathermie aan de slag bij adviesbureau Waterprof. Dat aquathermie 40 procent van de warmte levert voor gebouwen, is nog steeds haalbaar, denkt hij, ondanks alle onzekerheden. ‘Vijf jaar geleden heb ik een nattevingervoorspelling gedaan dat aquathermie in 2030 kan voorzien in ongeveer 15 procent van de warmtevraag van gebouwen. Dat staat nog steeds in een publicatie van het ministerie van Binnenlandse Zaken van vorig jaar. Daarbij gingen ze ervanuit dat 1,5 miljoen woningen volledig aardgasloos zouden zijn.’

Tegelijkertijd ziet hij dat de ontwikkeling van warmtenetten niet de vlucht heeft genomen die hij een paar jaar geleden nog voorspelde. ‘Waar het aan schort, is de ontwikkeling van warmtenetten.’ Zo is het nog steeds lastig om tot een haalbare business case te komen. ‘Het is duur om infrastructuur in de grond te leggen.’ Het aandeel gebouwen dat wordt verwarmd met aquathermie is nu nog marginaal.

Lees de rest van het artikel in BB#14, op papier of online.