Gemeenten pakken ‘landjepik’ aan: bewoners moeten grond kopen of teruggeven

Zo’n zeshonderd inwoners van Gouda kregen afgelopen maand een stevige brief van de gemeente. De inwoners hebben gemeentegrond in gebruik. Gouda zet ze daarom voor een keuze: kopen of teruggeven. Gouda is niet de enige gemeente die deze zomer in het nieuws komt omdat ze de stukjes gemeentegrond terugeist. Ook in Vijfheerenlanden en Altena is er dezer maanden discussie over het snippergroen.

Hond uitlaten

Een grasstrookje aan de zijkant van een woning waar mensen vooral hun hond uitlaten. Een strookje met onderhoudsarme struiken tussen de voortuin en de straat, of een berm waar het onkruid hoog staat. In veel woonwijken is snippergroen te vinden: de grond is eigendom van de gemeente, maar die maalt er ogenschijnlijk niet om. En dus voelen inwoners zich soms uitgenodigd om de grond zelf in bezit te nemen, en het stukje gemeentegrond bij de eigen tuin te trekken. Niet zelden komen ze ermee weg, omdat de gemeente het landjepik van de inwoners niet altijd meteen in de gaten heeft.

Gemeenten hebben de administratie over hun snippergroen de afgelopen decennia verwaarloosd, zegt Liesbeth van Leijen. Zij is jurist en gespecialiseerd in gemeentelijk grondgebruik. Het is niet een sexy onderwerp op het gemeentehuis. ‘Als je je hier als ambtenaar voor inzet, dan krijg je daar aan het einde van het jaar geen extra bonus voor.’

Mede door de energietransitie laten veel gemeenten nu toch weer hun oog vallen op dit snippergroen. Er is veel ruimte nodig voor extra trafohuisjes en kabels. En dus komen de kleine stukjes gemeentegrond goed van pas.

Stroomnet

Neem Altena, bijvoorbeeld. In de Brabantse gemeente vernieuwt netbeheerder Enexis het stroomnet. Maar hier hebben inwoners vaak de grond in gebruik waar de oude kabels en leidingen lopen. Dat bemoeilijkt het werk van de netbeheerder. Altena stelt inwoners daarom voor dat wanneer zij de grond vrijmaken, zodat Enexis bij de kabels kan, ze de grond daarna vijf jaar mogen gebruiken.

Al decennia, zegt Van Leijen, zijn gemeenten minder alert op het gebruik van het snippergroen. En dat kan leiden tot situaties waarin door verjaring de grond na twintig jaar formeel eigendom wordt van de inwoners. ‘Verscheidene gemeenten zijn het zicht op hun eigendom kwijt’, zegt Van Leijen. ‘Netbeheerders klagen daar weleens over. Dan hebben ze met de gemeente afspraken gemaakt over toegang tot de kabels en leidingen, maar blijken die ineens in particuliere grond te liggen. Er zijn gemeenten die van de netbeheerders te horen krijgen dat ze er daardoor niet meer bij kunnen.’

Didam-arresten

En dan zijn er nog de geruchtmakende Didam-arresten van de Hoge Raad. Het eerste Didam-arrest, uit 2021, schrijft voor dat gemeenten grond in hun bezit niet zomaar onderhands mogen verkopen. De overheid moet bij een transactie eerst objectieve criteria formuleren waar de verkoop aan moet voldoen, en zorgen dat ook andere gegadigden mee kunnen bieden. In het tweede Didam-arrest verduidelijkte de Hoge Raad die uitspraak.

Veel gemeenten, zegt jurist Van Leijen, hanteren als beleid dat ze snippergroen dat ze zelf niet nodig hebben, verkopen aan eigenaren van percelen die direct aan het stukje gemeentegrond grenzen. Onderhands verkopen mag sinds Didam nog wel, maar gemeenten moeten het voornemen daartoe wel publiceren, en dus goed uitleggen waarom ze overgaan op onderhandse verkoop. ‘Je moet het goed onderbouwen waarom je alleen verkoopt aan de buren.’ Stel je voor, zegt Van Leijen, dat de gemeente een groenstrookje wil verkopen aan de directe buur. Diens buurman grenst niet aan het strookje, maar heeft er ook wel belang bij, omdat hij een rijschool heeft en zijn lesauto’s daar wil parkeren. ‘Dan moet je wel goed kunnen uitleggen waarom de buurman geen toestemming kan krijgen om dat stukje groen te mogen kopen.’

Extra lasten

Een rondgang van Binnenlands Bestuur langs een aantal advocatenkantoren bevestigt dat beeld. ‘Over het algemeen gaat het goed’, zegt advocaat Elmer van der Kamp van advocatenkantoor Trip bijvoorbeeld. De publicatieplicht leidt weliswaar tot extra administratieve lasten voor gemeenten, maar niet tot meer zaken waarin bewoners die naast de grond grepen, naar de rechter stapten, zien de advocaten.

Gedoe

Van Leijen roept gemeenten op om serieus aan de slag te gaan met het snippergroenbeleid. ‘Ga ermee aan de slag. Rust je afdeling grondzaken uit met voldoende mensen, kennis en kunde om professioneler te werken. Weet welke grond van jou is, en beheer dat goed.’ En, zegt Van Leijen, soms is de verhuur van snippergroen verstandiger, juist omdat gemeenten niet altijd weten of ze het groenstrookje later nog nodig hebben voor bijvoorbeeld nieuwe trafohuisjes. ‘Gemeenten sputteren altijd als ik dat opper’, zegt ze. ‘Want dan moeten ze weer een hele administratie bijhouden. Dat is allemaal gedoe. Maar het wordt echt tijd dat ze professioneler met hun vastgoed omgaan.’