'Fietsers hebben juist minder licht nodig'

Sinds de moord op Lisa streven veel bestuurders naar meer en fellere verlichting in de buitengebieden van hun gemeente. Ze zouden wat Marjolijn van Heemstra betreft precies het omgekeerde moeten doen: ‘Wat je nodig hebt, is het dimmen van lichten.’

Verbondenheid

‘Ik ben gefascineerd door zaken die ik niet helemaal begrijp en die je de wereld op een andere manier laten zien’, vertelt journalist en schrijver Marjolijn van Heemstra. ‘Het onderwerp ‘donker’ kreeg voor mij vleugels toen ik voor De Correspondent ging berichten over ruimtevaart. Ik schreef over kosmologisch bewustzijn en realiseerde me dat ik in mijn woonplaats Amsterdam geen enkele ster meer zag. Ik begon te lezen over hoe het zicht op de sterren ons mensen een gevoel geeft van verwondering en verbondenheid. En hoe groot het verlies is als je dat niet meer hebt.’

Betovering

Van Heemstra richtte het Nachtverbond op (voorheen De Nacht-wacht), waarmee ze inmiddels zes jaar mensen in de donkerte samenbrengt ‘om hen de betovering en de rust van duisternis te laten ervaren’. Afgelopen najaar publiceerde ze de roman Nachtgids, waarin het hoofdpersonage Mellie ‘troost en betekenis zoekt in de donkere stilte van de nacht’, nachtwandelingen organiseert en bouwt aan een ‘glimwormreservaat’. Totdat er op een van de nachten in het bos een bewusteloze vrouw wordt aangetroffen.

Net als Mellie zet jij je met het Nachtverbond in voor de nacht. Wat doen jullie zoal?
‘Ik schrijf er veel over. Ik geef lezingen en ik organiseer nachtwandelingen. Allemaal zaken die mensen een positieve beleving geven van de nacht. Alle wetenschap is het erover eens hoe slecht lichtvervuiling is. En Nederland is een van de meest lichtvervuilde landen ter wereld. Nog steeds zijn er mensen zijn die om nóg meer verlichting vragen. Het gaat om een soort mythe dat licht veilig is en goed. Dat licht het donker moet overwinnen, want bij donker hebben we allemaal negatieve associaties. Ik probeer die gedachtegang te veranderen.’

Hoe gaat zo’n nachtwandeling in zijn werk?
‘Mensen komen ’s avonds bij elkaar. Ze krijgen van mij een introductie over licht en donker en hun effecten op mens en natuur. En over de waarde van duisternis. Dan lopen we een half uur in stilte door de nacht. En vervolgens nog een half uur met een audioverhaal op je hoofd.’

Zijn er nog plekken in de Randstad waar het daarvoor donker genoeg is?
‘Ik doe dit veel in en rond Amsterdam. Daar is het heel licht, maar zie je dus ook meteen wat lichtvervuiling doet. Toch heeft zelfs die beperkte donkerte al veel effect. Met name bij tieners, want die gaan nooit het donker in. Voor hen is het Amsterdamse Bos al donker.’

De discussie over nachtelijke verlichting staat in Nederland op scherp sinds de moord op Lisa. De reflex onder veel lokale bestuurders is om hun gemeente ’s nachts nog beter te willen verlichten. Hoe kijk je daarnaar?
‘Ik vind dat heel gemakzuchtig. Dat fietspad was gewoon verlicht, terwijl iedereen die ik erover spreek het heeft over “dat donkere fietspad”. Daar zie je al meteen dat het gaat over perceptie en niet over daadwerkelijke veiligheid. Oké, gevoelens van veiligheid zijn ook belangrijk, maar die worden gevoed door verhalen. Als we maar blijven herhalen dat de nacht eng en gevaarlijk is en dat in het donker de engerds huizen, ja, dan gaan we denken dat het donker onze vijand is.’

Welk gesprek zouden we dan wél moeten voeren?
‘Donkerte is niet het probleem. De meeste vrouwen worden aangevallen achter de voordeur. Zelf ben ik vaker lastig gevallen in het licht dan in het donker, en dat is ook zo bij veel andere vrouwen die ik ernaar heb gevraagd. Wat er daar op dat fietspad in Duivendrecht is gebeurd, had alleen voorkomen kunnen worden als er omstanders waren geweest die hadden ingegrepen. En die waren er niet. Het is een afgelegen gebied. Sommige gebieden zíjn gewoon afgelegen. Als je die veilig wil maken, moet je als gemeente vooral zorgen dat er meer mensen komen. Bijvoorbeeld door fietsroutes te maken die iedereen fietst, waardoor je er veel meer verkeer krijgt.’

Meer licht helpt niet?
‘Als je door een verlaten gebied fietst en je licht alleen dat fietspad uit, dan ben je een moving target. En je verliest tegelijk als fietser zelf het zicht op je omgeving. Het wordt per saldo daardoor juist onveiliger. Ik heb zeshonderd nachtwandelingen gemaakt in en rond Amsterdam en heb daarbij best wel wat gekke figuren gezien, maar ik was altijd blij dat ik niet in het licht stond. Want in het licht heb je geen zicht meer op je omgeving en zie je iemand niet van een afstand aankomen.’

Dus al die wethouders die meer lantarenpalen willen met fellere lampen…
‘Dat is het omgekeerde van wat ze zouden moeten doen. Wat je nodig hebt is het dimmen van lichten. Als je uit een verlicht tunneltje komt, moet je niet het pad ook nog gaan verlichten want dan zie je de bosjes ernaast niet. Ja, dan kun je de bosjes wegkappen, maar wat blijft er dan nog over van de wereld? Lampen en kale grond. Dat wil niemand. Ik ken een park in Amsterdam dat vernacheld is omdat er overlast was. In reactie daarop kwamen er extra lampen en werd er meer en meer groen weggesnoeid. Het resultaat: er is nog steeds overlast, niemand komt meer in het park en de biodiversiteit heeft waarde nul. Dat is een heilloze weg.’

Wat zouden gemeentebestuurders dan wel moeten doen?
‘Onderzoeken welke plekken in de stad als vervelend worden ervaren en waarom. Ik was laatst bij een bijeenkomst over overlast in het Amsterdamse Noorderpark. Daar vertelde een vrouw me over een oplossing die bewoners zelf hadden bedacht. Er waren veel parkeerplaatsen naast elkaar aangelegd, waar mensen zaten te dealen. Er was ook veel zwerfafval. Toen hebben ze om elke parkeerplaats de tegels eruit gehaald en groen ervoor teruggeplaatst. Toen was er niet meer de optie om naast elkaar in auto’s te hangen en zag het er meteen veel prettiger uit: én vergroening én veel minder overlast. De spelregel is: meer licht geeft altijd ook meer donkerte, want het contrast wordt groter. Dus als je minder donker wil, moet je de lichten juist dimmen. Met maanlicht kan iemand met normale ogen alles zien. ’

Hoe krijgen we de houding van lokale bestuurders omgedraaid?
‘Ze moeten logisch gaan nadenken. En beseffen dat wat ze doen hun stad onveiliger maakt. Zeker buitengebieden moet je echt niet feller verlichten.’

De burgemeester van Ouder-Amstel, waar de moord op Lisa plaatsvond, wil een nachtnetwerk van fietspaden aanleggen waar, schrijft ze, ‘doelstellingen als duurzaamheid en ecologische waarde ondergeschikt zijn ten opzichte van het belang van veiligheid.’
‘Zo’n nachtelijk fietsnetwerk vind ik slim, met de rest van haar boodschap ben ik het echt niet eens. Veiligheid en ecologische waarde zijn geen zaken die elkaar uitsluiten – je kunt ze ontzettend goed samenbrengen. Ik vind het echt schadelijk dat mensen dit soort dingen zeggen in een tijd dat verstedelijkte gebieden snakken naar groen voor verkoeling en wateropvang.’

De nacht verbindt mensen, schrijf je op je website. Hoe gebeurt dat?
‘Ik probeer uiteenlopende groepen samen te brengen in de nacht. Ze hebben we twee jaar op rij op een van de hoogste torens van Amsterdam Noord een groep van de moskee en vrijwilligers van de volkssterrenwacht samengebracht om de maansikkel te zoeken die de ramadan aankondigt. Dat was heel bijzonder. Ik denk dat veel te weinig wordt gekeken naar de positieve kracht van donkerte. Als er duisternis is, is er meer mentale gezondheid. Uit onderzoek blijkt er een relatie te zijn tussen lichtvervuiling en depressie. Lichtvervuiling houdt ons in een voortdurende alerte toestand. Elke gemeente zou moeten nadenken over de waarde van donkerte voor de mentale gezondheid van de inwoners, voor de biodiversiteit, de veiligheid en de sociale cohesie. Dat zou ontzettend veel kunnen opleveren. Hoe jammer is het dat veel mensen daar tot nu toe daarvoor doof voor zijn.’