Nieuwe datacenters ondanks verbod

Begin dit jaar ontstond er veel tumult over nieuwe, grootschalige datacenters. Wethouders in Amsterdam, Haarlemmermeer en Lelystad moesten zich verantwoorden voor de komst van deze serverkolossen. Hoe is het mogelijk dat dit gebeurt, zelfs nu er zowel landelijk als lokaal verboden zijn ingesteld?

Tumult in Amsterdam, Haarlemmermeer en Lelystad over komst serverkolossen

Wie zin heeft, kan op vrijdag 6 maart meedoen aan een groepswandeling over de Plimsollweg in het Westpoort- havengebied van Amsterdam, niet ver van treinstation Sloterdijk. De bestemming aan het einde van deze maartmiddag is een braakliggend terrein waarop een datacentrum gaat verrijzen dat gehuurd zal worden door Microsoft.

De organisator van de wandeling is Critical Infrastructure Lab, één van de ondertekenaars van een brandbrief die afgelopen december gericht werd aan de provincie Noord-Holland en de gemeente Amsterdam. De brief was een poging lokale bestuurders, statenleden en raadsleden wakker te schudden: er zijn omgevingsvergunningen verleend voor drie datacentertorens die één ‘hyperscale’ datacentrum zullen vormen met een elektriciteitsvermogen van 100 megawatt (MW). Deze serverkolossen verbruiken straks evenveel stroom als alle Amsterdamse huishoudens bij elkaar, beweerden de ondertekenaars. Dat is onuitlegbaar. ‘In een goed functionerende democratie moet het mogelijk zijn om dit ter sprake te stellen en eerder genomen besluiten te heroverwegen’, hielden ze de lokale bestuurders voor.

Facebook

De Plimsollweg-saga in Amsterdam was niet het enige datacenterdebat dat begin dit jaar losbrak. Ook in de gemeenten Haarlemmermeer en Lelystad moesten wethouders zich verantwoorden voor de komst van nieuwe datacenters. Enigszins onverwacht is dat wel. Een paar jaar geleden werd de komst van een uit de kluiten gewassen datacentrum van Facebook- moederbedrijf Meta in de Flevolandse gemeente Zeewolde tegengehouden door onder andere de rijksoverheid.

Daarna stelden Hugo de Jonge (CDA) als minister van Binnenlandse Zaken en Dilan Yeşilgöz (VVD) als minister van Justitie een verbod op hyperscalers in: sinds 1 januari 2024 mogen er alleen nog nieuwe grootschalige servergebouwen komen in de Groningse Eemshaven en op de Noord-Hollandse bedrijvenlocatie Agriport A7 (gemeente Hollandse Kroon). Daar staan nu ook al hyperscalers.

Belangrijk is dan om te weten wanneer een datacentrum in de categorie ‘hyperscale’ valt. Op basis van het besluit van De Jong en Yeşilgöz gaat het om datacenters die meer dan tien hectare beslaan en tegelijk een aansluitvermogen hebben vanaf 70 MW. Het besluit hield er expliciet rekening mee dat datacenters de hoogte in gebouwd kunnen worden, zodat ze minder oppervlakte beslaan en toch een hyperscale- achtige hoeveelheid stroom verbruiken. Maar wat gebeurt er als er een aanvraag komt voor een datacenter van negen hectare en 70 megawatt of meer, vroeg inmiddels oud-Kamerlid Hind Dekker-Abdulaziz (D66) in augustus 2022 aan toenmalig minister De Jonge. ‘Dan is er in ieder geval geen instructieregel vanuit het rijk in de richting van gemeenten dat het niet mag’, was zijn reactie.

Dankzij de noodbrief eind december over de drie datacentertorens in het Amsterdamse havengebied, en daarna in januari door berichtgeving in NRC, brak er kortgeleden tumult los. ‘Met de bouw van het grootste datacenter van de hoofdstad wordt het landelijke verbod op nieuwe hyperscales, dat in 2022 van kracht werd, omzeild’, noteerden de twee NRC-journalisten. (In 2022 lag er al een voorbereidingsbesluit voor het uiteindelijke verbod in 2024.) Omzeild? Ja, op basis van informatie van de provincie Noord-Holland wist de krant dat voor de torens drie afzonderlijke omgevingsvergunningen waren aangevraagd. Dat had de provincie inderdaad gemeld, maar ook al snel weer hersteld: het datacentrum in Amsterdam-Westpoort wordt straks geen hyperscaler, omdat de servertorens minder dan tien hectare beslaan en dus niet voldoen aan de formele definitie in het verbod van ministers De Jonge en Yeşilgöz.

Alsnog bleven Amsterdamse raadsleden tijdens een raadsdebat exact een maand later spreken over een ‘juridische truc’. Zoals Marc Emmerik van Partij voor de Dieren. ‘Om in datacenter-termen te blijven: Amsterdam crasht, Microsoft casht’, zei hij. ‘Zoals altijd zie je dat bedrijven buitengewoon goed zijn om juridische foefjes te verzinnen’, stelde ook Groen- Links-raadslid Carlo van Munster. SP-raadslid Jim Haijen voegde toe: ‘De stunt die aan de Plimsollweg is uitgehaald, is van de zotte: je knipt de aanvraag gewoon in drieën, zodat het datacenterbeleid wordt omzeild.’

Stopzetten

Wethouder Steven van Weyenberg, die in het demissionaire kabinet Rutte-IV kort minister van Financiën was, moest gewenste helderheid scheppen. Toen de gemeente Amsterdam in 2025 sprak over een eigen lokaal verbod op alle datacenters – hyperscale of niet – was al gezegd dat er zes vergunningen liepen die niet meer stopgezet konden worden. De Plimsollweg in Amsterdam-Westpoort ‘was daar één van’. Bovendien, meldde de wethouder: ‘Het is niet zo dat dit, als de vergunningsaanvraag niet in drieën was geknipt, een hyperscale was geweest en dat daardoor de vergunning geweigerd had moeten worden.’ De provincie Noord-Holland had die foute indruk zoals gezegd al rechtgezet in januari. Tot slot bleek er zelfs geen sprake van een ‘juridische truc’. ‘Sterker nog, het was gewoon één vergunningaanvraag’, verklaarde Van Weyenberg.

De énige verrassing voor het college was dat het datacentrum in het Amsterdamse Westpoort, dat ontwikkeld wordt door het Britse bedrijf Pure DC, slechts één gebruiker krijgt, en dan ook nog afkomstig van de overkant van de Atlantische Oceaan. Dat strookt niet met de Amsterdamse ambitie digitaal autonoom te zijn. Van Weyenberg wil daarom in gesprek met het rijk om voor elkaar te krijgen dat de gemeente Amsterdam kan gaan bepalen ‘wie die datacenters nou runt, en in welke vorm’. Een motie met diezelfde strekking is door de Amsterdamse raad aangenomen. Saillant detail is wel dat Pure DC zelf meldt dat het terrein waarop de drie servertorens zullen verrijzen (85 meter hoog) is aangekocht van het Havenbedrijf Amsterdam, waarvan juist de gemeente Amsterdam de enige aandeelhouder is. Verder is duidelijk dat Amsterdam er op korte termijn nog een datacenter met hyperscale- vermogen bij krijgt. Vlakbij Amsterdam Science Park begint het Nederlandse bedrijf Switch Datacenters volgend jaar met de bouw van een serverpark dat eerst een vermogen van 95 MW heeft en dan toewerkt naar 110 MW.

De slotsom van het recente datacenter-tumult lijkt dat Nederland inderdaad een democratie is, maar ook een rechtsstaat. De ondertekenaars van de brandbrief van december, waaronder het al genoemde Critical Infrastructure Lab, zeggen dat in een democratie besluiten heroverwogen kunnen worden. Maar in een rechtsstaat kan dat niet. Het Amsterdamse college had de raadsleden vorig jaar een vertrouwelijke toelichting gegeven van wat de juridische en financiële consequenties zouden zijn als de gemeente ging proberen de zes lopende vergunningen stop te zetten. [tussenkop] Klagende omwonenden

Iets soortgelijks speelt in de gemeente Haarlemmermeer, waar vier vergunningaanvragen lopen voor datacenters van EdgeConneX. Hoewel de omgevingsvergunningen (nog) niet rond zijn, gedoogt de omgevingsdienst dat het Amerikaanse bedrijf al is begonnen met de basisconstructie van twee van deze datacenters bij Schiphol. Een reden is dat EdgeConneX anders in financiële problemen raakt (‘gecontracteerde klanten kunnen weglopen’). Omwonenden klagen echter dat één datacenter te hoog wordt. In februari nam de gemeenteraad van Haarlemmermeer een motie aan die eist dat er in het lokale datacenterbeleid een hoogtegrens wordt opgenomen.

Tot slot was er diezelfde maand hommeles in Lelystad. Het Amerikaanse bedrijf Equinix ontwikkelt aan de IJsselmeerdijk een datacenter van liefst 150 MW. Al in 2021 heeft de raad daarmee ingestemd. Maar kortgeleden zag een journalist van NU.nl dat destijds in de ambtelijke uitleg stond dat 150 MW vergelijkbaar is met het stroomverbruik van drie- tot vijfduizend huishoudens. In werkelijkheid gaat het eerder om een paar 100.000.

‘Ik vind het een vervelend gevalletje’, zei GroenLinks-wethouder Sjaak Kruis in februari berouwvol in de raad van Lelystad. ‘Op zich is het besluit destijds met goede getallen genomen: 150 MW. Maar inderdaad is er een domme rekenfout gemaakt bij de vertaling die we wilden maken om het voor u hanteerbaar te maken.’ Tegelijk benadrukte wethouder Kruis dat het datacentrum nuttig gebruikt gaat worden. ‘Dit wordt een opvangplek voor data van allerlei maatschappelijke instanties; ik heb nog contact gehad met de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen, die er ook gegevens gaat opslaan.’ Meer nog: ook de bevriende gemeente Amsterdam maakt gebruik van datacenters van Equinix, zo staat in een recent rapport over de digitale autonomie van de hoofdstad. In 2025 gaf de gemeente Amsterdam 2,9 miljoen euro uit aan een netwerkknooppunt dat draait op deze servers.