Overslaan en naar de inhoud gaan

Europa heeft weinig vat op PFAS, ziet Europese Rekenkamer

Uiterst kritisch rapport over de Europese aanpak van de PFAS-vervuiling.

PFAS-grondreinigingsinstallatie op Schiphol.
PFAS-grondreinigingsinstallatie op Schiphol. - ANP

‘De EU moet dit probleem stevig en zonder uitstel aanpakken om deze tikkende tijdbom te ontmantelen’, zegt Joëlle Elvinger, het Luxemburgse senior lid van de Europese Rekenkamer woensdagochtend. Ze bevindt zich in de Luxemburgse persruimte van de European Court of Auditors en presenteert een uiterst kritisch rapport over de Europese aanpak van de PFAS-vervuiling.

De conclusie van de Rekenkamer komt er op neer dat de Europese Commissie en de Europese lidstaten maar weinig vat hebben op deze groep persistente chemische stoffen die overal inzitten: van voedselverpakking tot cosmetica, van skiwax tot medische apparatuur, van halfgeleiders tot bouwproducten, van jassen tot drukinkt.

No data, no market?

Allereerst is de informatiepositie van de Europese overheden behoorlijk slecht. De schatting is dat er ongeveer 10.000 PFAS-chemicaliën bestaan, waarvan ruim 1400 veelvuldig worden geproduceerd of geïmporteerd. Maar in de database van het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) staan niet meer dan 231 PFAS-registraties voor 119 verschillende stoffen. Geen van deze geregistreerde PFAS vallen binnen de categorie met de strengste informatieplicht. Want pas vanaf jaarlijkse hoeveelheden van 1000 ton en meer moeten van chemicaliën volledige toxicologische en ecotoxicologische testgegevens worden ingeleverd. Daarnaast zijn veel PFAS polymeren (1/3 van het totaal aan PFAS), waarvoor de Europese registratieverordening REACH helemaal geen informatie eist. Een veelgebruikt voorbeeld is polytetrafluorethyleen (PTFE). Dit zit bijvoorbeeld in anti-aanbaklagen en in waterdicht textiel.

Dit is in tegenspraak met het principe achter REACH, schrijft de Europese Rekenkamer. Dat luidt: no data, no market. Oftewel: als er van een stof geen gegevens bekend zijn, mag er niet in worden gehandeld.

Het belangrijkste overheidsnieuws van de dag

Schrijf je in voor de Binnenlands Bestuur nieuwsbrief

De informatiepositie van de Europese overheden is behoorlijk slecht

Mondjesmaat

Het tweede bezwaar van de Rekenkamer is dat een groot deel van de 27 EU-lidstaten mondjesmaat handhaaft en monitort. In 2006 is namelijk de PFAS-soort PFOS verboden binnen de EU. In 2017 volgde PFOA. Begin 2023 werden er maximumgehalten van kracht voor PFAS in voedsel. Vanaf najaar 2025 kwamen er beperkingen voor PFAS in blusschuim. En begin dit jaar kwamen er maximumgehalten voor PFAS in drinkwater, en traden er PFAS-beperkingen in werking die op papier zijn ingezet in de EU-verordening betreffende de veiligheid van speelgoed.

Maar tussen 2020 en 2024 hebben vijf lidstaten geen gegevens bij Brussel ingeleverd als het gaat om PFAS in voedsel. Nederland, samen met België, Duitsland en Frankrijk, levert de helft van alle informatie hierover aan. Waar het ene lidstaat vijf onderzoeksresultaten rapporteert, rapporteert het andere lidstaat er 90.000.

Waar het ene lidstaat vijf onderzoeksresultaten rapporteert, rapporteert het andere lidstaat er 90.000

Skiwedstrijden

Daarnaast heeft 1/3 van de lidstaten tussen 2020 en 2025 geen gerichte controles gedaan op de naleving van de PFAS-beperkingen. De redenen hiervoor zouden zijn dat dit kostbaar en arbeidsintensief is. Een voorbeeld van hoe het moet, in de ogen van de Europese Rekenkamer, zijn Duitse controles op PFAS in skiwax rondom skiwedstrijden in Beieren. Een jaar later volgden er in Duitsland aanvullende controles in online en fysieke winkels die skispullen verkopen.

Het belangrijkste overheidsnieuws van de dag

Schrijf je in voor de Binnenlands Bestuur nieuwsbrief

Een groot probleem is dat het Europese registratie- en reguleringssysteem uiterst traag draait. ‘Het juridische raamwerk van de EU loopt niet in de pas met de omvang van het probleem’, zei Rekenkamerlid Joëlle Elvinger woensdagochtend. ‘De procedures om deze chemicaliën te reguleren zijn erg lang. Een risicobeoordeling duurt gemiddeld zes jaar, en als er een beperkingsprocedure wordt begonnen duurt het gemiddeld vijf jaar extra voordat de beperking realiteit wordt. Bovendien, als een PFAS beperkt wordt, leidt dat vaak tot een betreurenswaardige vervanging. Dat betekent dat de beperkte PFAS vervangen is door een PFAS die misschien hetzelfde risico heeft.’

Dit verbodsvoorstel is zo omvangrijk dat het andere PFAS-initiatieven belemmert

Universeel verbod

In 2023 diende Nederland samen met andere landen een universeel verbodsvoorstel voor PFAS in bij het Europees Agentschap voor Chemische Stoffen (ECHA). Dit verbodsvoorstel is zo omvangrijk dat het andere PFAS-initiatieven belemmert, aldus een opvallende conclusie die zowel Elvinger als haar Portugese Rekenkamercollega José Presente woendagochtend benadrukte. ‘Er zijn geen nieuwe PFAS-restricties op het niveau van de EU tot stand gekomen sinds de indiening van het voorstel’, stelt Joëlle Elvinger.

Maart 2029

Een onderzoeksteam van de Europese Rekenkamer heeft een klein aantal lidstaten bezocht, vertelt Elvinger vervolgens. Eén daarvan was Nederland, voor gesprekken met de verantwoordelijke ministeries en toezichthouders. ‘Nederland is één van de landen die de meeste monitoringsdata aan de EFSA heeft geleverd. Daarnaast is Nederland mede-indiener van het voorstel voor een universele PFAS-restrictie, samen met Duitsland, Denemarken, Noorwegen en Zweden. We kunnen niet voorzien wat de uitkomst zal zijn. Ik denk dat de Europese Commissie nu in de laatste fase zit, maar we weten niet wanneer het besluit wordt genomen.’

Het voorstel moet drie fasen doorlopen. Tussen 2020 en 2022 hebben de initiatiefnemende landen aan het voorstel gewerkt. Sinds 2023 legt het voorstel zijn weg af door de molen van de ECHA, met een wetenschappelijke analyse en een weging van publieke consultaties. De Rekenkamer verwacht dat de ECHA eind dit jaar klaar is. Dan begint het besluitvormingsproces van de Europese Commissie, dat gemiddeld 26 maanden duurt, oftewel tot en met maart 2029.

Frankrijk

Twee landen wachtten niet af: Demarken en Frankrijk. Dit laatste land bijvoorbeeld heeft sinds begin vorig jaar een wet die met ingang van 2026 PFAS verbiedt in cosmetica, een belangrijk deel van kledingtextiel en skiwax. Op de vraag of zo’n nationaal verbod succesvol kan zijn, wil Joëlle Elvinger niet diep ingaan. ‘Het enige wat je kunt zeggen is dat sommige lidstaten striktere beperkingen hanteren dan in de EU-regulering staat’, reageert ze.

‘Ik denk dat dat ermee samenhangt dat sommige lidstaten ook meer controles doen dan verplicht is. Aan de ene kant ligt er een verantwoordelijkheid bij de Europese Commissie, aan de andere kant is het aan lidstaten om te handhaven. Daarnaast staat het lidstaten altijd vrij om meer beperkingen in te voeren.’

Dag van de Weerbaarheid

Dag van de Weerbaarheid

Complexe Europese regelgeving, trage besluitvormingsprocedures en gebrekkige handhaving door lidstaten: als beleidsmedewerker of bestuurder in de publieke sector moet je weten hoe je omgaat met langdurige onzekerheid, afhankelijkheden in ketens en risico's die moeilijk te beheersen zijn. Tijdens de Dag van de Weerbaarheid leer je hoe je jouw organisatie voorbereidt op verstoringen, welke kwetsbaarheden prioriteit verdienen en hoe je handelingsperspectief creëert als de omgeving complex en onvoorspelbaar is.

schrijf u vandaag nog in

Plaats als eerste een reactie

U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.

Melden als ongepast

Door u gemelde berichten worden door ons verwijderd indien ze niet voldoen aan onze gebruiksvoorwaarden.

Schrijvers van gemelde berichten zien niet wie de melding heeft gedaan.

Bevestig jouw e-mailadres

We hebben de bevestigingsmail naar %email% gestuurd.

Geen bevestigingsmail ontvangen? Controleer je spam folder. Niet in de spam, klik dan hier om een account aan te maken.

Er is iets mis gegaan

Helaas konden we op dit moment geen account voor je aanmaken. Probeer het later nog eens.

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in