Doorlooptijd energieproject kan gehalveerd

De doorlooptijd van projecten in de energietransitie kan met de helft tot drie kwart worden gereduceerd, blijkt uit onderzoek van Arcadis in opdracht van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE). Wat zijn volgens NVDE-voorzitter Olof van der Gaag de silver bullets?

Helemaal vol

Hoe noodzakelijk het is dat de nieuwe, duurzame energie-infrastructuur sneller wordt opgeleverd, ervoer NVDE-voorzitter Olof van der Gaag twee weken geleden in zijn woonplaats Utrecht. Netbeheerder Tennet meldde dat het stroomnet er vanaf komende zomer helemaal vol zit. Een in Utrecht-Noord gepland hoogspanningsstation dat vanaf 2029 verlichting had moeten brengen, wordt misschien in 2033, maar mogelijk pas in 2035 opgeleverd. ‘En daar ga je’, zegt Van der Gaag. ’Het is niet een klein beetje vertraging. In diezelfde periode willen tienduizenden Utrechters elektrisch gaan rijden en een warmtepomp kopen. Ook op bedrijventerreinen zal men met elektrische bestelbusjes willen. Hoe moet dat nu?’

Elf casussen

Maar er is hoop, zo blijkt uit de elf casussen die Arcadis op verzoek van de NVDE onderzocht en waarvande ervaringen zijn gebundeld in het rapport Versnellen doorlooptijden. Hoe uiteenlopend die elf casussen ook zijn (behalve dat het allemaal om de aanleg van energieprojecten gaat), de rode draad is dat er aanzienlijk op tijd kan worden gespaard. Wat heet: slotsom is dat door een vernieuwende aanpak de doorlooptijd van energieprojecten met 50 tot 75 procent kan worden teruggebracht. Oftewel van gemiddeld acht tot tien jaar naar twee tot vier.

Wat was de reden voor het onderzoek?
Olof van der Gaag: ‘We zien een aantal uitdagingen in de energietransitie. De grootste is dat het nieuwe energiesysteem veel meer ruimte bóven de grond vraagt dan het oude. De bulk van fossiele energie zit onder de grond: namelijk aardgas of steenkolen of olie. Alleen de outlets daarvan zitten boven de grond. Bij het nieuwe energiesysteem klapt dat eigenlijk precies om: stroomkabels en waterstofbuizen zitten onder de grond maar de energie zelf – de windturbines en de zonnevelden – zit erboven. Hoe krijg je dat allemaal gepast in de beperkte ruimte die we hebben? Hoe kun je procedures versnellen? Want die vertraging raakt iedereen, zie dat voorbeeld in Utrecht. Dat was voor ons reden om er een keer diep in te duiken.’

Bestaande kaders

Het motto van de NVDE bij energieprojecten is twee jaar praten, twee jaar bouwen. Dat lijkt gezien de moeizame praktijk een utopie. Maar in de elf casussen die Arcadis onderzocht – van geothermie tot windenergie en van groen gas tot de aanleg van verdeelstations – blijkt dat het wel degelijk kan, zelfs binnen de bestaande kaders.
Van der Gaag: ‘In het coalitieakkoord staat een noodwet voor snellere procedures. Dat is een goede gedachte, maar het opbeurende van dit rapport is dat eruit blijkt dat je binnen de bestaande wetgeving al 50 tot 75 procent tijdswinst kunt boeken. Je kunt de acht jaar die nu gemiddeld nodig is voor procedures met de helft tot driekwart terugbrengen door het slimmer te organiseren en door verandering van gedrag.’

Wat is de belangrijkste verandering?
‘In heel veel voorbeelden kwam een gezamenlijk gevoel van urgentie terug. Dat kan de gezamenlijke projectorganisatie enorm helpen. Het meest sprekende voorbeeld is de LNG-terminal in de Eemshaven: die was zeer urgent toen opeens het Russische aardgas wegviel in Nederland. Vervolgens is die in tweehonderd dagen van start naar finish gegaan. Dus als de urgentie gezamenlijk wordt gevoeld en er een gezamenlijke projectorganisatie komt, dan gaat alle energie dezelfde kant op. Nu kom je bij energieprojecten nog vaak partijen tegen die vanuit schuttersputjes dingen op elkaar af zitten te vuren.’

En wat nog meer?
‘Normaal gesproken verloopt de vergunningsprocedure in allerlei stadia. Bij Tesla in Berlijn, ons enige buitenlandse voorbeeld, zijn ze processen parallel aan elkaar gaan organiseren. Daar zit risico in, want het kan dat je al stevige kosten hebt gemaakt en uiteindelijk toch nog wordt teruggefloten. Dan moet je van tevoren afspraken maken wie die kosten draagt. De rijksoverheid kan zich bij bepaalde projecten garant stellen. Of een netbeheerder, als die van de ACM toestemming krijgt om het financiële risico te nemen. Maar ik zag ook voorbeelden waar grote partijen zelf bereid waren om het risico op zich te nemen.’

Vertrouwen tussen marktpartijen en overheden is daarbij cruciaal, staat in het rapport.
‘Wees zo transparant mogelijk, ook over het financiële plaatje. Ja, dat vraagt echt wat van partijen. Ik heb er naderhand met een aantal betrokkenen over gesproken, die praten allemaal met een grote glimlach over de ontstane samenwerking. Als je op basis van vertrouwen in plaats van op basis van wantrouwen werkt, dan is het uiteindelijk simpelweg ook gewoon leuker in plaats van dat je de hele tijd contracten naar elkaar toe stuurt en juristen naar voren schuift. Al blijven die uiteindelijk natuurlijk wel nodig om het project goed af te dekken.’

Ook standaardisatie van procedures en formulieren kan veel tijd besparen. En ook in het bouwproces.
‘Ja. Dat bleek vooral uit de casus van Enexis met modulaire verdeelstations in het noorden van het land. Dat proces is extreem gestandaardiseerd, via een soort plug-and-play-systeem. Het was voor mij een eye-opener hoeveel tijdwinst dat oplevert: tien keer sneller. Het zou fijn zijn als netbeheerders onderling dit soort best practices met elkaar delen en zo snel mogelijk van elkaar overnemen.’

Wat ziet u als een belangrijke les uit het onderzoek voor gemeenten?
‘Er zitten een paar mooie voorbeelden bij van gemeenten die proactief de grond voor een energieproject hadden geregeld. Dat succesverhaal kende ik al van wind op zee, waar het rijk kavels aan heeft gewezen waar investeerders meteen konden bouwen omdat de vergunningen al waren geregeld. Zo waren er ook gemeenten die niet gingen zitten tot een initiatiefnemer met een aanvraag kwam, maar omgekeerd dachten. De gemeenten wilden ruimte creëren voor, bijvoorbeeld, zonne-energie en gingen proactief in gesprek met bewoners en alvast kavels reserveren met criteria waar marktpartijen aan moesten voldoen. Daar nam de overheid zelf de lead. Andere lessen voor gemeenten liggen wat meer voor de hand. Zoals veel moeite steken in het participatieproces en de gesprekken met omwonenden. Ook door die echt een stem te geven in het ontwerp.’

Landschapsschilder

Van der Gaag begint opnieuw over zijn woonplaats Utrecht, waar door Eneco buffervaten moesten worden geplaats voor de stadsverwarming. ‘Best wel grote silo's. Toen hebben ze omwonenden gevraagd hoe die eruit moesten zien, en kwamen ze uiteindelijk uit op een negentiende-eeuwse landschapsschilder. Diens werk is nu op de buitenkant van die warmtebuffers gezet. Zeker bij techneuten of economen bestaat de neiging om alleen naar Excel-sheets te zitten turen. En dat moet je natuurlijk ook zeker doen. Maar vergeet daarnaast niet met een bredere blik naar je omgeving te kijken en openheid naar bewoners te tonen.’

Vleermuizen

Tot slot nog een tip van over de grens. Bij de bouw van de Tesla-fabriek in Berlijn werd de ecologische compensatie al vooraf ingeboekt. Van der Gaag: ‘Ze gingen ervanuit dat er vierhonderd gedupeerde vleermuizen zouden zijn. Daar hebben ze al meteen compenserende maatregelen voor genomen. Uiteindelijk bleken er slechts vier gedupeerde vleermuizen, dus ze hebben die ecologische compensatie feitelijk met een factor honderd overgedimensioneerd. Maar het beviel Tesla heel goed. Door helemaal aan de bovenkant van het risicoscenario te gaan zitten en dat op te nemen in het projectplan, heeft het bedrijf een grote tijdwinst geboekt.’