Effectiever energiearmoedebeleid begint lokaal

Energiearmoede aanpakken lijkt vaak een kwestie van regelingen optuigen. In de praktijk zit de uitdaging ergens anders. Namelijk in het bereiken van de mensen om wie het gaat.

In 2023 kwam de SPUK-regeling beschikbaar, met budget om energiearmoede echt goed aan te pakken. Dat was voor ons de aanleiding om er niet alleen iets mee te doen op papier, maar het ook in de praktijk anders te organiseren.

Door veel gesprekken met lokale partijen werd daarbij al snel duidelijk dat je dit niet oplost met een algemene regeling of weer een campagne. Als je de mensen wilt bereiken om wie het gaat, moet je het lokaal organiseren. Daarom hebben we vanaf het begin aansluiting gezocht bij lokale sociale partners. Zij komen vaak al achter de voordeur, kennen de gezinnen en weten waar de problemen echt spelen. Als gemeente kun je daar eigenlijk niet omheen. En dat moet je ook niet willen.

De verleiding van snelle oplossingen

Voor een snel effect kan het verleidelijk zijn om een extern bureau in te schakelen dat langs de deuren gaat voor eenmalig advies. Dat oogt daadkrachtig en levert op korte termijn iets op. Met een bedrag van rond de €300 per bezocht huishouden is het bovendien een dure manier van werken, met beperkt effect op de lange termijn. Na zo’n bezoek stopt het vaak weer. De kennis en ervaring verdwijnen, er is geen relatie opgebouwd en bij een volgende ronde begin je opnieuw.

Bouwen op wat er al is

In Goeree-Overflakkee is er daarom vanaf het begin gekozen voor een lokale aanpak, met een belangrijke rol voor de sociale partners. Niet als doorgeefluik, maar als volwaardige partner. Samen met coöperatie Deltawind, een lokale energiecoöperatie van en voor inwoners, hebben wij het initiatief genomen om een lokale Energiebank op te zetten. De aanpak waarbij we aanwezig zijn op plekken waar inwoners met hulpvragen toch al komen, bleek goed te werken. Dat was voor ons de reden om dit verder uit te breiden en te professionaliseren onder de noemer van Energiebank Goeree-Overflakkee.

In de praktijk betekent dat korte lijnen en veel direct contact. Huishoudens komen vooral in beeld via bestaande netwerken. Juist daardoor bereik je mensen die je via de gebruikelijke routes niet bereikt, mensen die niet reageren op een brief of die het contact met de overheid uit de weg gaan.

Wat het oplevert

Inmiddels hebben we zo’n 400 huishoudens geholpen. Ten opzichte van 1800 energietoeslagaanvragers in 2023 is dat nog geen volledige dekking, maar wel substantieel genoeg om te zien dat het werkt. We doen dat met een klein team van 3 betaalde energiehulpen, samen goed voor zo’n 54 uur per week. Het profiel van een energiehulp is essentieel voor de aanpak. Iemand met een sociale voelspriet en handige handjes is goud waard.

Wat opvalt, is dat het effect verder gaat dan alleen de energierekening. Het gesprek aan huis levert vaak meer op. Mensen komen beter in beeld, maken vaker gebruik van andere regelingen of staan meer open voor hulp. Dat laat zich niet altijd goed in cijfers vangen, maar is in de praktijk duidelijk merkbaar.

Het begin kost tijd. En dat is oké

Tegelijkertijd is het goed om niet te doen alsof dit een wondermiddel is. Het opzetten van deze aanpak kost tijd. Meer tijd dan je vooraf misschien denkt. Je moet partners bij elkaar brengen, rollen uitvinden en accepteren dat het in het begin soms schuurt of traag gaat. Daarnaast vraagt het ook om aandacht om de Energiebank goed bekend te maken binnen het bestaande sociale netwerk: van VluchtelingenWerk en SchuldHulpMaatje tot collega’s in het sociaal domein met direct contact en het Sociaal Contact Punt waar inwoners zich telefonisch melden.

Maar als het eenmaal staat, wordt het ook eenvoudiger. Dan ontstaan er vaste werkwijzen, weten mensen elkaar te vinden en gaat het “gewoon lopen”. Dat is uiteindelijk waar het om draait: iets neerzetten dat blijft functioneren.

Advies aan collega-gemeenten

Voor andere gemeenten is de belangrijkste les wat mij betreft: probeer niet alles tegelijk en probeer vooral niet iedereen te bereiken met één instrument. Het betreft hier niet een doelgroep die zich makkelijk laat vangen in een regeling.

Werk gerichter. Kijk waar de grootste problemen zitten en sluit aan bij bestaande netwerken. Dat is minder zichtbaar dan een brede campagne, maar vaak wel effectiever.

En misschien nog wel belangrijker: organiseer het zo dichtbij mogelijk en zorg dat de energiehulpen herkenbaar zijn in de communicatie. Dan weten inwoners vooraf wie er langskomt. Hoe lokaler je het maakt, hoe korter de lijnen en hoe sneller je kunt schakelen. Dat scheelt niet alleen tijd en geld, maar voorkomt ook dat kennis telkens weer verdwijnt zodra een project ophoudt.

Het is verleidelijk om te zoeken naar snelle oplossingen of schaalbare modellen. Maar de praktijk is weerbarstiger. Wat werkt, hangt sterk af van de lokale context. Dat betekent niet dat je het wiel opnieuw moet uitvinden. Wel dat je moet accepteren dat een effectieve aanpak begint met investeren in samenwerking en relaties. 

Niet met hagel schieten dus, maar gericht werken. Dat kost in het begin enige moeite, maar levert uiteindelijk meer op. Niet omdat het mooier klinkt op papier, maar omdat het in de praktijk simpelweg beter werkt.