De natuur als oplossing

Nederland moet in 2050 natuurinclusief zijn. Want een sterke natuur en een rijke biodiversiteit zijn het fundament van onze gezondheid, welzijn en economie, zo blijkt in december 2025 op een grote manifestatie van Collectief Natuurinclusief in Den Bosch. De dagen ervoor zijn er tal van lokale voorproefjes.

Fundament van gezondheid, welzijn en economie

Aan het strand van Zandvoort kleurt de middagzon de lucht zalmroze. Op deze zachte winderige decembermiddag loopt een groepje mensen met een emmertje en grijper langs de vloedlijn. ‘Hier vinden we het meeste plasticafval’, zegt Annemiek Boot. Eerder heeft de vrijwilliger van stichting Juttersgeluk uitgelegd dat er ook veel natuurlijk materiaal te vinden is dat op plastic lijkt, zoals het skelet van de inktvisachtige zeekat en eikapsels waarin jonge rogjes of hondshaaitjes zaten.

Wie goed kijkt, ziet echter afval genoeg. Na een uur lopen zitten snippers hardplastic, stukken visnet, lollystokjes, ijzerdraad, hout met spijkers en losse plastic draden van netten (vispluis) in de emmers. Vooral Jonas is gretig en succesvol. ‘Ik ben de springtouwkoning’, zegt hij beslist. Als geen ander kan hij in de werkplaats van Juttersgeluk de gevonden petflessen tot draden snijden en daarvan een springtouw vervlechten, inclusief met vispluis geknoopte handvatten die zijn afgesloten met een petfles dop.

Guersham, een wat stille zestienjarige jongen, legt uit dat de stukken hardplastic tot korrels vershredderd worden en in mallen in een oven tot zeepbakjes worden gesmolten. In de winkel van Juttersgeluk in Zandvoort zijn ze te koop met een stukje zeep erin. Er hangen ook oorbellen, sleutelhangers en er zijn zelfs kussens verkrijgbaar. ‘Wij zijn de oren en ogen van de zee. Wij rapen hier de wegwerpmaatschappij op’, zegt Suzanne Klaassen, oprichter van Juttersgeluk. De organisatie bestaat tien jaar en er werken intussen zestig vrijwilligers. ‘Van schoolverlaters en ADHD tot mensen met een neurodivergent brein, autisme of burn-out’, zegt ze.

Groene uitvlucht

Deze dag doet de Zandvoortse juttersclub mee aan de zogenoemde Green Escape, een van de thema’s van de Manifestatie Natuurinclusief die een dag later plaatsvindt. ‘Wij willen jongeren tussen zestien en dertig jaar in de prikkelarme omgeving van het strand een ‘groene uitvlucht’ bieden, in verbinding met de natuurelementen en met elkaar’, zegt Klaassen.

Waar in Zandvoort jongeren een stuk strand ontdeden van plastic afval, verhuisden jongeren in Maastricht jonge bomen van een landgoed naar een GGZ-instelling. Goed voor de bomen en goed voor de mensen. De boompjes hadden op het landgoed geen ruimte, en op de GGZinstelling kijken cliënten voortaan uit op het groen. In Den Bosch maakten jongeren onder leiding van tv-presentator Lodewijk Hoekstra een wandeling om ‘frisse ideeën’ op te doen. De wandeling voert langs kleine wadi’s, openbare picknickplaatsen en speeltoestellen. Het blijkt hard nodig want één miljoen mensen in Nederland, waaronder een groeiend aantal jongeren, heeft moeite om mee te komen. Uit onderzoek van gezondheidsinstelling NIVEL en het RIVM blijkt dat de helft van vijfduizend ondervraagde jongeren zich regelmatig gestrest of eenzaam voelt. Juist deze week toont nieuw onderzoek van het Trimbos instituut en het RIVM dat vier op de tien mensen in Nederland met mentale problemen kampen, zoals angst en depressie. Vrouwen en meisjes hebben er vaker last van dan mannen en jongens. Jongvolwassenen blijken de meest kwetsbare groep.

Deze tijdingen in de donkere decemberdagen zijn het decor van de eerste Natuurinclusief Manifestatie in de Brabanthallen in Den Bosch, die de afsluiting vormt van drie dagen met initiatieven zoals Green Escape. In Den Bosch worden er maar liefst 58 verschillende lezingen gehouden met meer dan duizend deelnemers. In de van oorsprong Brabantse veemarkt zien heel wat nadere deals het licht. Het zijn concrete voorstellen over een grotere vergroening van Nederland inclusief een schatting van de beoogde baten. Vooral de link met fysieke of psychische gezondheid, zoals aan het Zandvoortse strand is opvallend. Vergroening van schoolpleinen leidt tot meer bewegen en minder pestgedrag. Groene bedrijventerreinen verminderen arbeidsverzuim. Minder versteende en boomrijke straten verminderen hittestress en verbeteren de nachtrust. Boeren met meer aandacht voor natuur en water kan nieuwe verdienmodellen opleveren dan alleen inkomsten uit monocultuur van veeteelt en akkerbouw.

Nieuwbouwlocaties met groen en water leiden tot meer sociale cohesie tussen de nieuwe bewoners. En ‘natuurinclusief’ levert niet alleen de mens wat op. Want het barst van de initiatieven waarbij ook de bloemetjes, de bijtjes en de vogeltjes in de stad profijt hebben bij een groenere leefomgeving. Elke keer als er een gong klinkt in de Brabanthallen, is er weer een deal gesloten. Het gonst en klatert van geluiden van samenwerkende organisaties, bedrijven en individuen. Waar in de jaren dertig van de vorige eeuw boeren en veehandelaren met handjeklap koeien en paarden verhandelden, klappen vandaag duizend mensen voor elkaar en voor meer natuurinclusief beleid.

Optimisme

In een stil kantoortje in het Bossche zalencomplex zegt ambassadeur Jannemarie de Jonge dat de bijeenkomst een manifestatie vormt van ‘optimisme, besluitvaardigheid en innovatie’. ‘We moeten toe naar een natuurinclusieve samenleving. Natuurinclusief is niet natuur met een hek eromheen, maar geldt als een basisprincipe voor een gezond leven voor mens en natuur. We hebben strenge weten regelgeving voor exclusieve natuur, maar die floreert alleen bij veel natuur met een basiskwaliteit waar gemeenten, waterschappen en provincies hun best voor doen, net als de boeren’, zegt De Jonge.

De manifestatie in Den Bosch laat de groeiende aandacht voor een natuurinclusieve aanpak zien. Het Collectief Natuurinclusief is al wat langer bezig. Het Planbureau voor de Leefomgeving kwam in 2020 met bouwstenen voor de Natuurverkenning 2050, waarin een scenario ‘Nederland Natuurinclusief’ werd voorgesteld. Dat leidde in 2021 op initiatief van alle provincies, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en Landschappen NL tot een ‘Handvest Natuurinclusief’, dat in 2022 als ‘Agenda Natuurinclusief 1.0’ door het kabinet werd vastgesteld. Ondersteund door het toenmalige ministerie van Landbouw, Natuur en Visserij vormde zich het Collectief Natuurinclusief en werd een ‘nationaal overleg’ ingesteld met een ‘ambassadeur natuurinclusief’ als voorzitter.

Het Collectief bracht in 2023 de Agenda 2.0 uit. Jannemarie de Jonge raakte als toenmalig rijksadviseur voor de fysieke leefomgeving betrokken bij het collectief en is nu ruim een jaar ambassadeur. Tien ‘domeinen’, waaronder landbouw, gezondheid, vrijetijdseconomie, water, energie, bouw en de financiële sector, voeren de agenda uit vanuit marktpartijen, maatschappelijk middenveld en overheden. Elk domein heeft intussen een serie voorbeeldprojecten op de rails gezet. Het doel is dat Nederland in 2050 natuurinclusief is.

Oplossing

Het motto daarvoor is dat de natuur geen opgave is maar een oplossing, zegt De Jonge. ‘Natuur werkt als preventie voor de steeds hogere gezondheidskosten, bijvoorbeeld doordat jongeren minder obesitas krijgen als ze meer bewegen in een groenere stad. Een ander voorbeeld is dat de natuur gratis ecosysteemdiensten levert waar de mens profijt van heeft, zoals waterberging, recreatie, bestuiving door insecten.’ Door aan deze diensten een prijskaartje te hangen, kan ‘natuurinclusief’ conventionele partijen als banken, bouwende bedrijven, verzekeraars en gezondheidsinstellingen over de brug trekken om meer met groen bezig te gaan, zo is de overtuiging van het Collectief Natuurinclusief.

Wat is hierbij de taak van de overheid?

‘Zoals bedrijven in een duurzaamheidsjaarverslag verantwoording moeten afleggen over hun voetafdruk, zo zou de rijksoverheid op Prinsjesdag 2026 ook het natuurlijk kapitaal op de balans kunnen zetten’, zegt De Jonge. ‘Ook kunnen ze bij grote projecten de lange termijnbaten van natuurlijke oplossingen de doorslag laten geven boven technische oplossingen die op korte termijn goedkoper lijken. Bijvoorbeeld met het programma Ruimte voor de Rivier 2.0 ervoor kiezen om fors ruimte te reserveren voor water en natuur. Er zijn langetermijnbaten voor de waterveiligheid, recreatie, vestigingsklimaat, watervoorraad voor droge periodes en een rijkere natuur’, somt ze op. ‘Bovendien weten we dat deze claim op ruimte en bijbehorende investeringen minstens een ronde dure dijkversterking scheelt in deze eeuw. Waarom doen we niet net als met onderwijs? Dat kost nu veel geld, maar we weten dat het later baten oplevert in de vorm van een goed opgeleide generatie.’

Natuurinclusiviteit kan ook leiden tot lagere (of minder sterk stijgende) zorgkosten. Groenere bedrijventerreinen leiden tot minder ziekteverzuim en vormen een aantrekkelijke vestigingsfactor voor bedrijven, zegt De Jonge. Ook voor de andere overheden heeft de ambassadeur een boodschap. ‘Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen bezitten samen 31 procent van de grond in Nederland. Geef op deze terreinen het goede voorbeeld door ze minstens natuurinclusief te beheren, maar ook de natuur structureel in te bouwen bij nieuwe ontwikkelingen.’ Dat kunnen kleine dingen zijn. ‘Als er honderden trafohuisjes bij moeten komen vanwege de energietransitie, zet er dan meteen een groen dak op. Dat is koeler, trekt insecten en houdt water vast. Een bloemrijke dijk is niet alleen mooier en biodiverser, maar is ook sterker. Rivierkreeften kun je bestrijden met een natuurvriendelijke oever, doordat ze minder vat krijgen vanwege de vegetatie en de goed doorwortelde grond.’

Aandoenlijk

Daar klinkt alweer een gong in de Brabanthallen. Er is ergens weer een deal gesloten. Aandoenlijk is de laatste deal van de dag. Er wordt een manifest gepresenteerd voor meer ‘groen en gezond wonen, bewegen en spelen in 13.000 buurten’. Onder meer Jantje Beton, stichting Steenbreek, Heijmans Bouw, Vereniging Arts en Gezondheid en Stichting Natuur en Milieu doen er aan mee. ‘Ik ben er nog altijd verbaasd over hoe weinig natuurinclusieve maatregelen kosten in vergelijking met de meer dan 120 miljard euro uitgaven voor de gezondheidszorg in Nederland’, zegt Renske Visscher van natuurorganisatie IVN en tevens ‘domeinleider’ gezondheid. ‘Als de regering nu eens 0,1 procent daarvan investeert in groen, dan is er jaarlijks meer dan 120 miljoen euro voor vergroening van versteende buurten’, aldus Visscher.

Als symbool voor de toekomst – ‘ongeacht waar je wieg stond of wat het inkomen van je ouders was’–wordt het manifest even later aangeboden aan de anderhalf jaar oude baby Loesje uit Rosmalen. In de armen van haar moeder knippert ze met haar ogen tegen het felle licht op het podium, maar peutert een beetje geholpen door haar moeder weldra met haar vingers het touwtje los waarin het manifest is opgerold.