Overslaan en naar de inhoud gaan

De warmtetransitie vraagt ook om regie onder de grond

Hoe zorgen gemeenten dat de mogelijkheden van bodemenergie optimaal worden benut, zonder andere belangen uit het oog te verliezen?

bodemenergie
Beeld: iStock | Branchevereniging Bodemenergie

Gemeenten staan voor belangrijke keuzes over de toekomstige aardgasvrije warmtevoorziening van hun wijken. Daarbij gaat veel aandacht uit naar warmtenetten, individuele warmteoplossingen en de capaciteit van het elektriciteitsnet. De mogelijkheden van de bodem voor het uitwisselen en opslaan van warmte en koude blijven daarbij nog vaak onderbelicht.

Van bodembescherming naar duurzaam bodemgebruik

Het gemeentelijk bodembeleid was tot enkele decennia geleden vooral gericht op het voorkomen van bodemverontreiniging en het waarborgen van een veilige leefomgeving voor de mensen, planten en dieren. Die verantwoordelijkheid blijft onverminderd belangrijk. De afgelopen 15-20 jaar heeft de bodem er ook een andere gebruiksfunctie bij gekregen, namelijk als bron voor het onttrekken van warmte of het afstaan daarvan t.b.v. energie-installaties van woonhuizen, utiliteitsgebouwen of wijken. Bodemenergie biedt daarbij mogelijkheden voor zowel individuele als collectieve warmtesystemen.

De ruimte onder onze voeten is echter niet onbeperkt beschikbaar. Ook drinkwatervoorziening, ondergrondse infrastructuur en archeologie vragen om ruimte en bescherming. Dat vraagt om een bredere blik: hoe kan de beschikbare ondergrond duurzaam worden benut, met oog voor de verschillende functies?

Regie begint vóór de keuze voor een warmteoplossing

Gemeenten hebben er een belangrijke taak bijgekregen: de regierol in de lokale warmtetransitie. In de warmteprogramma's maken gemeenten duidelijk welke gebieden op termijn van het aardgas afgaan en welke duurzame warmteoplossingen daarvoor in beeld zijn. Om weloverwogen keuzes te maken, is het belangrijk de mogelijkheden van de ondergrond vanaf het begin mee te nemen.

Dat begint met inzicht. Welke bodemenergiesystemen zijn al aanwezig? Waar liggen kansen voor nieuwe toepassingen? Welke beperkingen gelden er, bijvoorbeeld vanwege grondwaterbescherming? En hoe verhouden de mogelijkheden zich tot de toekomstige warmte- en koudevraag?

Met die informatie kan de gemeente bepalen welke rol de ondergrond speelt in haar energie- en ruimtelijke ambities. Het gaat daarbij nog niet om de exacte locatie van bronnen of het ontwerp van installaties, maar om het herkennen van kansen, beperkingen en samenhang.

Verschillende belangen bij elkaar brengen

Regie op de ondergrond vraagt om samenwerking. Bodembeleid, warmtetransitie, ruimtelijke ordening, woningbouw en klimaatadaptatie raken steeds meer met elkaar verweven. Een belangrijke gemeentelijke taak is om deze beleidsvelden met elkaar te verbinden.

Ook afstemming met externe partijen is nodig. Zo is de provincie in beginsel bevoegd gezag voor open bodemenergiesystemen, waarbij grondwater wordt gebruikt voor de uitwisseling en opslag van warmte en koude. Gemeenten zijn dat voor gesloten systemen. Daarnaast spelen onder meer drinkwaterbedrijven, waterschappen, netbeheerders, woningcorporaties en projectontwikkelaars een rol.

Door de verschillende partijen vroegtijdig te betrekken, ontstaat een completer beeld van de mogelijkheden en kunnen initiatieven beter op elkaar worden afgestemd. Dat draagt bij aan duurzame, netbewuste warmte- en koudevoorzieningen, waarvan ook inwoners profiteren: met een comfortabel binnenklimaat in alle seizoenen én lagere energiekosten.

Van inzicht naar beleidskeuzes

Met inzicht in de mogelijkheden en belangen kan de gemeente richting geven aan het gebruik van de ondergrond. Daarbij vraagt een dichtbebouwd gebied met een grote warmte- en koudevraag om andere afwegingen dan een wijk met voornamelijk grondgebonden woningen.

De gemeente kan bepalen waar zij ruimte wil bieden aan verschillende vormen van bodemenergie, waar afstemming nodig is en waar andere functies prioriteit krijgen. Dergelijke ambities en beleidskeuzes kunnen worden vastgelegd in de omgevingsvisie en waar nodig vertaald naar regels in het omgevingsplan.

In gebieden waar veel bodemenergiesystemen worden verwacht, kan een bodemenergieplan eventueel helpen om de beschikbare ruimte doelmatig in te zetten.

Bodemenergie in de praktijk: Doetinchem, Haarlem en Enkhuizen

In Doetinchem wordt voor de ontwikkeling van de circa 53 hectare grote Spoorzone gedacht aan gesloten bodemenergiesystemen. Verschillende alternatieven, waaronder restwarmte, aquathermie en open bodemenergiesystemen (WKO), blijken voor dit plangebied minder geschikt. Gesloten bodemenergie biedt hier een betrouwbare oplossing die gefaseerde ontwikkeling mogelijk maakt, gebouwen kan koelen en het elektriciteitsnet relatief beperkt belast. Bovendien wil de gemeente met een bodemenergieplan bodemenergie stimuleren en regie houden op het gebruik van de ondergrond.

Ook in het Ramplaankwartier in Haarlem, een bestaande wijk met circa 1.200 woningen, zijn verschillende aardgasvrije warmteoplossingen onderzocht. Een collectief warmtenet bleek voor deze wijk kostbaar en ingrijpend. Duurzame collectieve bronnen zoals restwarmte of mogelijkheden voor aquathermie zijn voor deze wijk niet voordehandliggend. Inmiddels geeft een deel van de bewoners de voorkeur aan individuele gesloten bodemenergiesystemen, die volgens berekeningen op langere termijn de laagste kosten kennen. Door deze individuele systemen collectief aan te leggen, kunnen bewoners kosten besparen, terwijl zij wel de vrijheid behouden om hun eigen installatie naar wens aan te vullen met zonnepanelen of PVT-panelen. Goede woningisolatie is daarbij een belangrijk aandachtspunt.

Ook in Enkhuizen zijn voor een bestaande wijk met circa 250 woningen verschillende aardgasvrije warmteoplossingen onderzocht. Een collectief warmtenet met restwarmte en warmte-koudeopslag (WKO) bleek te kostbaar. Ook aquathermie en een zelfstandig WKO-systeem vielen af. Gesloten bodemenergiesystemen wordt voor deze wijk als het meest geschikte alternatief gezien, met beheersbare kosten en de mogelijkheid om het aardgasvrij maken van de woonwijk planmatig en stapsgewijs aan te pakken. De gemeente ondersteunt het initiatief en laat een bodemenergieplan opstellen om regie te houden op het gebruik van de ondergrond.

Bij alle drie de voorbeelden geldt dat de initiële investering alsnog een drempel kan zijn, maar dat de gemaakte keuzes op langere termijn de grootste besparing opleveren op de energierekening.

Wie nu vooruitkijkt, houdt straks meer mogelijkheden open

Door tijdig vooruit te kijken, kan de ondergrond optimaal te worden benut voor huidige én toekomstige gebruikers. Gemeentelijke regie begint daarom niet bij technische plannen, maar bij een integrale visie op het gebruik van de ondergrond. Door bodemenergie vanaf het begin mee te nemen in het warmtebeleid en de ruimtelijke afwegingen, kunnen gemeenten kansen benutten, belangen verbinden en toekomstige mogelijkheden openhouden.

Meer weten?

De leden van onze branchevereniging beschikken over uitgebreide kennis en praktijkervaring met duurzame energie uit eigen bodem. Zij kunnen gemeenten ondersteunen bij het verkennen van de mogelijkheden en het maken van passende keuzes voor gebieden, wijken en gebouwen. Neem gerust contact op met een van onze leden. Bekijk hier de ledenlijst.

Lees ook: Hoe verwarmen we onze woonwijken straks zonder aardgas?

Gooimeer 4-15
1411 DC Naarden

Warmtetransitie. Bodemenergie helpt gemeenten op weg

Meer weten over warmte uit de bodem en de mogelijkheden van ‘gratis’, hernieuwbare warmte en koeling voor de gebouwde omgeving?

Download hier de whitepaper.

Cursussen en leergang Bodemenergie

Wij faciliteren dé opleidingen in Nederland ten behoeve van de certificering, die verplicht is om werkzaam te mogen zijn binnen onze branche. Ook verzorgen wij opleidingen voor omgevingsdiensten, overheden en toezichthouders, om de kwaliteit van de opgeleverde installaties te borgen.

Bekijk hier ons cursusaanbod: Cursussen | Bodemenergie

Ledenlijst Branchevereniging Bodemenergie

Samen met onze leden maken we ons sterk voor de energietransitie, een verantwoorde groei en kwalitatief goede toepassing van bodemenergiesystemen.

Bekijk hier onze: Ledenlijst | Bodemenergie Branchevereniging

Plaats als eerste een reactie

U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.

Melden als ongepast

Door u gemelde berichten worden door ons verwijderd indien ze niet voldoen aan onze gebruiksvoorwaarden.

Schrijvers van gemelde berichten zien niet wie de melding heeft gedaan.

Bevestig jouw e-mailadres

We hebben de bevestigingsmail naar %email% gestuurd.

Geen bevestigingsmail ontvangen? Controleer je spam folder. Niet in de spam, klik dan hier om een account aan te maken.

Er is iets mis gegaan

Helaas konden we op dit moment geen account voor je aanmaken. Probeer het later nog eens.

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in