‘Bilts college had last van tunnelvisie’

Het opvallende besluit van de gemeenteraad van De Bilt om al op 13 januari j.l. met verkiezingsreces te gaan, zou best te maken kunnen hebben met de omstreden plannen voor het gemeentehuis. Dat suggereren Erik Nijhof, voorzitter Erfgoedvereniging Heemschut Utrecht en Anne de Boer, oud-raadslid (GroenLinks) en nu secretaris van Stichting Werkgroep Behoud Jagtlust.

Bewust besluit

Op die dertiende januari nam de gemeenteraad van De Bilt het opvallende besluit om het verkiezingsreces per direct te laten ingaan. Een ‘bewust besluit’, aldus de raad, ‘om rust te creëren in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen, om te voorkomen dat de agenda wordt opgerekt met niet-spoedeisende onderwerpen en om duidelijkheid te geven aan inwoners over wat zij in deze periode van de raad mogen verwachten’. Maar volgens De Boer en Nijhof ligt afbrokkelende steun voor het collegevoorstel om het gemeentehuis te verbouwen, met enkele andere issues, er vooral ten grondslag aan. ‘Laten we het maar over de verkiezingen heen tillen.’

Emotioneel onderwerp

Het is een emotioneel onderwerp, weet De Boer. 'Bij het aantreden van het huidige college werd aangekondigd dat er veranderingen zouden plaatsvinden aan de bestemming van het gemeentehuis. Dat kwam als een verrassing. Toen is onze stichting voor behoud van Landgoed Jagtlust opgericht. Het is een mooi park dat samen met het gemeentehuis is ontworpen, het is een eenheid.’

Geen onherroepelijke dingen

Later vond hij in Nijhof van erfgoedvereniging Heemschut Utrecht een medestander. ‘Wij willen garanties dat er geen gekke dingen zouden gebeuren en vinden dat voor het park een gemeentelijke monumentenstatus moet komen’, zegt die. ‘Dan heb je ook kaders om af te meten en aan te toetsen. We denken dat de planvorming beter kan. Er is waardering voor het park, dus we moeten geen onherroepelijke dingen doen.’ De aanvraag is niet door de gemeente gedaan, wat volgens De Boer wel de ‘koninklijke weg’ is. ‘Maar het college zag er vanaf. Ze gingen meteen door naar de planontwikkeling. Toen hebben we zelf maar de aanvraag voorbereid. In 2023 hebben we die ingediend. Het college zei ook dat de gemeente het pand voor 1 januari 2025 vanwege het te lage energielabel moest verlaten, maar dat is niet nodig als het een monument is.’

Minder gaaf

Voor de aanvraag was een zogenoemde ‘redengevende beschrijving’ nodig, waarin wordt geadviseerd het hele landgoed monument te maken en daarbij rekening te houden met de omgeving. Die beschrijving was in april 2024 gereed, waarna het college er een besluit over nam: het landgoed is van monumentale waarde, maar sommige delen zijn ‘minder gaaf’. Daarin zag het college aanleiding om het voorterrein en de historische gebouwen wel monument te maken, maar het achterterrein en de zijkanten niet. ‘Daar hadden ze zelf al plannen voor’, aldus de heren. De beschrijving ‘minder gaaf’ gebruikt het college volgens hen om andere belangen voorrang te wegen, zoals het belang van woningbouw of van een nieuw administratiekantoor, waardoor het oude kan worden gesloopt. ‘Maar daar had het college nog geen concrete plannen voor.’

Groene oase

Toch noemen de twee de bescherming van de voorkant, de oprijlanen en historische gebouwen en het herdenkingsmonument ‘vooruitgang’. ‘Maar het landgoed moet in het vrije staan en de achterzijde is ook van belang. Dat verdient ook bescherming.’ Er werd bezwaar ingediend bij de onafhankelijke bezwaarcommissie, het moment dat ook de erfgoedvereniging erbij werd betrokken, vanwege het belang van de bredere Utrechtse Heuvelrug. ‘Die groene oase kun je verpesten met slechte planvorming’, zegt Nijhof. ‘Erken dus het geheel als monument en kijk dan wat je met het gemeentehuis doet.’

Achtertuin niet beschermd

De bezwaarcommissie leek het bezwaar te onderschrijven en vroeg het college naar concrete plannen. ‘Maar die waren er toen nog niet. En de wet werkt zo: als plannen nog niet concreet zijn, dan is er geen argument tegen de monumentenstatus. Dat was naar ons idee leidend.’ De commissie gaf de vereniging en de stichting ‘over de grote linie’ gelijk, maar het rapport werd niet openbaar. ‘Toen zijn er plannen ontwikkeld en konden ze laten zien: kijk, nu zijn er wel plannen’, aldus de heren. In het besluit van het college dat in het voorjaar van 2025 kwam, is het college deels ingegaan op de bezwaren die er lagen. Maar het achterterrein werd niet beschermd. ‘Men meende toch voldoende redenen te hebben om een afweging te mogen maken. De woningbouw en de bouw van het kantoor voor de ambtenaren zou al zover zijn gevorderd dat men die meende mee te mogen nemen.’

In hoger beroep

Eind 2025 stapten de vereniging en de stichting naar de rechter. Die ging echter mee met de redenering van het college. ‘We hebben hoger beroep aangetekend bij de Raad van State. Daar hebben we wel vertrouwen in. Maar eerst de verkiezingen.’ In de lokale stemwijzer is een stelling opgenomen over de monumentenstatus van Landgoed Jagtlust. En onlangs hebben de stichting en vereniging een paginagrote advertentie in het lokale weekblad geplaatst. ‘Extra woningen, een nieuw gemeentehuis pal achter Jagtlust en een zestigtal tijdelijke woningen zijn een bedreiging voor de cultuurhistorische, monumentale en groene waarden van het park’, valt daar te lezen. De oproep het gehele landgoed tot monument te verklaren wordt door vele Biltenaren onderschreven, volgens de heren ook van ‘alle politieke kleuren’.

Afbrokkelende steun

‘De gemeenteraad heeft gezegd dat de ingediende plannen voor de achtertuin niet goed zijn onderbouwd en dat ze die niet zomaar goedkeuren. Er schort ook het nodige aan, zowel financieel als rond de monumentenstatus. Een motie die de achterzijde ook tot monument wilde verklaren werd eerder al eens in stemming gebracht en slechts met één stem verworpen. We zagen de steun voor het collegevoorstel afbrokkelen. Door enkele andere issues, zoals het azc en parkeerbeleid, en het feit dat er geen overeenstemming werd bereikt over een beleidsarme agenda, is er besloten tot de bizarre situatie om tot de verkiezingen reces te houden.’

Proces van vertraging

De Boer vindt het ‘heel jammer’ dat college niet vanaf begin de monumentale waarde van het landgoed als uitgangspunt heeft genomen. ‘Erfgoedexperts hebben aanbevolen om dat te doen. Adviezen waren helder, dus je zou zeggen: dat had je al in de eerste fase moeten doen.’ Nu is het een ‘spel en proces van vertraging’ geworden. ‘Je bent niet meer in gesprek, maar juridisch aan de slag.’ Nijhof vindt dat dit niet nodig had moeten zijn. ‘Je had goed kunnen kijken naar het in overeenstemming brengen van de waarden. Die kans heeft het college laten lopen. Er is tunnelvisie geweest. Dat was niet nodig.’

Onderdeel onderhandelingen

Als de verhoudingen na de verkiezingen hetzelfde blijven, dan gaan de plannen wellicht door, maar als het anders wordt, dan wordt het onderdeel van de onderhandelingen bij de formatie, schatten de erfgoedbeschermers in. ‘Dan kan het positief of negatief uitpakken. Je kunt ook denken aan variant met de mogelijkheid tot herwaardering van de monumentale waarde.’