‘Openbaar bestuur en journalistiek moeten de publieke sfeer heroveren’

Wat is er nodig voor een gezond publiek debat? Een democratie kan niet zonder een gezond publiek debat en juist dat ontbreekt, constateert de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) in het vandaag verschenen rapport ‘Herover de publieke sfeer’. ‘Als de publieke sfeer goed functioneert, kunnen we op een constructieve manier met elkaar van mening verschillen.’

Onmisbare rol

In het signalement onderzoekt de ROB wie het maatschappelijk debat waarborgt nu de journalistiek onder druk staat. Binnen de publieke sfeer speelt de journalistiek een onmisbare rol, schrijft de raad. ‘Ze zorgt voor een vruchtbaar publiek debat door onder meer evenwichtige berichtgeving, het controleren van feiten en het toepassen van hoor en wederhoor.’ Deze journalistieke werkwijzen waarborgen niet alleen ons gedeelde beeld van de werkelijkheid, maar ze helpen mensen ook kritisch te zijn en macht te bevragen, aldus de ROB. ‘Op dit moment verliest de journalistiek echter terrein als gevolg van een aantal grote maatschappelijke en technologische ontwikkelingen.’

Concentratie van mediahuizen

De raad noemt de invloed van Amerikaanse platformbedrijven op de zichtbaarheid van nieuws, de informatie-overdosis die online beschikbaar is, afgenomen persveiligheid, teruglopende rendabiliteit van journalistiek onderzoek en de voortgaande concentratie van mediahuizen. ‘Dit zijn voorbeelden uit de complexe technologische, economische en politieke verschuivingen die de journalistieke praktijk ingrijpend beïnvloeden.’ De opeenstapeling van ontwikkelingen zet de positie van de journalistiek onder druk, aldus de raad. ‘En dat is zorgelijk, want journalistiek heeft een essentiële rol en functie in de democratische rechtsstaat.’

Ongezonde publieke sfeer

Maar de raad constateert ook dat de publieke sfeer nu onvoldoende functioneert, terwijl deze onmisbaar is voor die democratische rechtsstaat. Een ongezonde publieke sfeer leidt volgens de raad tot een politieke cultuur die niet draait om wederzijds begrip en overtuigende argumenten, ‘maar om uitsluiting, wan­trouwen en polarisatie’. ‘Dit is een samenleving waarin mensen langs elkaar heen leven. Dat is een probleem voor de democratische rechtsstaat, omdat we er dan niet meer in slagen om over dezelfde feiten te debatteren, van elkaars perspectieven te leren, en elkaar te erkennen als legitieme deelnemers aan het democratische proces.’

Journalistieke beroepsethiek

De publieke sfeer krijgt vorm in alle traditionele massamedia, digitale platforms en fysieke ontmoetingsplaatsen die ons informeren en waar we in aanraking komen met andere perspectieven, vervolgt de raad. Maar bij de functies van de journalistiek hoort ook een beroepsethiek waarin waarden als evenwichtigheid en onafhankelijkheid centraal staan. Daarbij horen het toepassen van hoor en wederhoor en het leveren van bronkritiek om echtheid en betrouwbaarheid van informatie te beoordelen. ‘Iedereen die journalistiek bedrijft is zelf verantwoordelijk om volgens deze standaarden te werken.’ Maar journalistiek is ook een open beroep. Wettelijk vastleggen wie zich wel of geen journalist mag noemen, zou weer op gespannen voet staan met de persvrijheid.

Gemeenschappelijk beeld

Specifiek aan journalisten vroeg de ROB waar die tegenaan lopen in het vervullen van die rol. De antwoorden liepen uiteen, maar lieten ook een gemeenschappelijk beeld zien, constateert de raad. ‘Vooral op het snijvlak van maatschappelijke verwachtingen, economische druk, technologische veranderingen en professionele normen ontstaan dilemma’s die het voor journalisten moeilijk maken om hun functies te vervullen.’

Big tech beheerst advertentiemarkt

De digitale transitie had tegelijkertijd een grote emanciperende kracht, constateert de raad. ‘Informatie werd toegankelijker en burgers kunnen zich laagdrempeliger in discussies mengen dan in de papieren wereld mogelijk was.’ De raad vindt het ‘goed’ dat mensen gemakke­lijker content kunnen maken en te delen. Maar slechts een handvol bedrijven heeft veel macht over de perspectieven en geluiden die in de publieke sfeer zichtbaar zijn en erin centraal staan. ‘Big tech heeft daarnaast ook een andere macht: ze beheerst de online adverten­tiemarkt en ondermijnt klassieke verdienmodellen van de journalistiek, waar­door budgetten voor journalistiek werk bij veel titels teruglopen.’

Transparante journalistiek

De meeste content op social media komt niet tot stand volgens journalistieke waarden en werkwijzen, stelt de raad vast. Platforms ontmoedigen dat ook: algoritmen zijn afgesteld om juist ongenuanceerde, extreme uitingen te belonen. ‘Journalistieke content sneeuwt hierdoor onder en dat ondermijnt het publieke debat.’ Om dit tegen te gaan moeten de journalistiek én het openbaar bestuur meer doen om journalistieke waarden en werkwijzen te waarborgen, vindt de raad. Journalisten dienen journalistieke waarden en praktijken zichtbaarder te maken. ‘Door transparanter te zijn over wat journalistiek werk inhoudt, kan het publiek zien wat journalistieke waarden en werkwijzen onderscheidt van andere informatiebronnen. Andere deelnemers aan het publieke debat kunnen ook weer leren van die waarden en werkwijzen.’

Regels voor big tech

Het openbaar bestuur dient op zijn beurt de voorwaarden te garanderen voor een publieke sfeer waarin journalistieke functies kunnen worden vervuld. Big tech zou bijvoorbeeld kunnen worden onderworpen aan regels. Daarbij moet de staat altijd meer blijven doen om de controlerende rol van de journalistiek te faciliteren. En de overheid moet zich blijvend inzetten om persvrijheid en persveiligheid in ons land te garanderen. Overigens is dit signalement het eerste resultaat van drie deelonderzoeken door de ROB naar ongekozen instituties. Hierna volgen nog de wetenschap en de ambtelijke dienst. Na deze deelonderzoeken volgt een overkoepelend advies.