Nieuw cement in de samenleving

In de lokale politiek voert de waan van de dag vaak de boventoon, waarbij partijen zich soms fanatieker profileren op micro-thema’s zoals parkeerbelasting dan op de grote maatschappelijke opgaven. Wie boven deze dagkoersen wil uitstijgen, biedt economisch historicus Jan Luiten van Zanden in zijn nieuwste werk een poging een helikopterperspectief te schetsen. Hij schiet een indringende ‘startfoto’ van het huidige Nederland, bezien vanuit veertig jaar beleidskeuzes.

Marktdenken holde de overheid uit

Zijn conclusie is ontnuchterend: de optimistische idealen van de jaren zestig zijn grotendeels verdampt. De wederopbouw en de solidaire verzorgingsstaat hebben plaatsgemaakt voor een tijdperk van neoliberalisme, marktdenken en individualisering, wat de sociale gelijkheid fundamenteel heeft aangetast. Hoewel inkomensontwikkelingen stabiel lijken, wijst Van Zanden op de sterk gegroeide vermogensverschillen die naar zijn mening een diepe kloof in de samenleving hebben geslagen.

Voor het lokaal bestuur is zijn analyse van de ‘uitgeholde overheid’ pijnlijk herkenbaar. Terwijl de markt de vrije hand kreeg, boette de overheid aan effectiviteit in, met het woningtekort, de stikstofcrisis en een dalende onderwijskwaliteit als direct gevolg. De auteur ziet het toeslagen schandaal en de trage schadeafhandeling in Groningen niet als incidenten, maar als symptomen van een falende systeemwereld die de grip op de publieke zaak verliest. Zelfs de Europese integratie, ooit een baken van vooruitgang, fungeert volgens hem nu deels als rem door de economische zwakte van Zuid-Europa en een actueel gebrek aan militaire daadkracht tegenover de Russische dreiging.

Toch laat Van Zanden, hoogleraar economische geschiedenis aan de Universiteit Utrecht, ons niet achter in louter pessimisme. In plaats van de simplistische oplossingen van het populisme, zoekt hij de uitweg in het versterken van ‘maatschappelijk kapitaal’. Dit concept, gestoeld op inzichten van Nobelprijswinnaars, vormt volgens hem de ruggengraat van een gezonde samenleving. Volgens deze denkers ligt hier de werkelijke strategische opdracht: het investeren in robuuste instituties, professionele trots en hernieuwd burgerschap.

De weg naar brede welvaart loopt via de ontwikkeling van een duurzame levensstijl en een weerbare democratische rechtsstaat met een effectievere overheid, Europees, nationaal en lokaal. Jan Luiten van Zanden daagt ons uit om de focus te verleggen van symptoombestrijding naar de fundamentele versterking van de maatschappelijke basis. Wanneer we erin slagen ons maatschappelijk kapitaal weer op te bouwen, vallen lokale discussies over parkeertarieven vanzelf terug naar de bescheiden proporties waar ze feitelijk thuishoren.