Nieuwe verkiezingen, een nieuw college, nieuwe ambities. En tegelijkertijd financiële krapte die zich steeds nadrukkelijker aandient. Veel gemeenten en gemeenschappelijke regelingen staan nog altijd voor stevige keuzes: minder geld, meer opgaven. Dat vraagt niet alleen om bijsturen, maar om fundamentele heroverwegingen. Misschien is dit wel het moment om een instrument als zero-based budgeting (ZBB) serieus in te zetten.
Waarom zero-based budgeting juist nu relevant is
De centrale vraag bij zero-based budgeting is: als we vandaag opnieuw zouden beginnen, zouden we dit dan nog doen en in deze omvang?
Wat is het ook alweer? Zero-based budgeting betekent dat je niet uitgaat van het budget van vorig jaar, maar dat je opnieuw begint bij nul. Iedere uitgave moet opnieuw worden onderbouwd. De centrale vraag is: als we vandaag opnieuw zouden beginnen, zouden we dit dan nog doen en in deze omvang?
In plaats van ‘vorig jaar plus indexatie en plus of min een paar mutaties’, kijk je naar activiteiten en stel je alternatieven op, vaak in drie varianten: wat is het minimale niveau (bijvoorbeeld wettelijk noodzakelijk), wat is het huidige niveau en wat is een variant op basis van beleidskaders en het coalitieakkoord? Vervolgens worden deze varianten gewogen en geprioriteerd. Het is een andere manier van kijken: van budgetgedreven naar doelgedreven.
Maar waarom past dit juist nu? In een jaar met een nieuwe raad en een nieuw college worden keuzes gemaakt over de koers. Ambities worden geformuleerd. Te vaak gebeurt dat nog steeds bovenop bestaande budgetten en structuren. Stapeling van ambities ligt op de loer. Dit is dan ook hét moment om de vraag te stellen: welke activiteiten dragen daadwerkelijk bij aan onze doelen?
Het gesprek verandert. Van discussies over kleine mutaties in cijfers naar gesprekken over wat echt belangrijk is
Daar komt bij dat de financiële ruimte onder druk staat. Veel gemeenten schuiven echte keuzes nog voor zich uit. Zero-based budgeting dwingt om die keuzes expliciet te maken. Niet door een generieke korting van een paar procent op alles, maar door gericht te bepalen wat wel en niet waarde toevoegt.
En wat levert het op? Allereerst doorbreekt ZBB de automatische groei van budgetten. Historisch gegroeide uitgaven worden opnieuw tegen het licht gehouden. Dat alleen al levert vaak verrassende inzichten op. Daarnaast versterkt het de inhoudelijke afweging. Budgetten volgen niet langer de structuur van programma’s of taakvelden, maar de maatschappelijke effecten die je wilt bereiken. Een derde voordeel is dat inefficiënties zichtbaar worden. Overlap tussen beleidsterreinen, ineffectieve regelingen of te hoge uitvoeringskosten komen sneller in beeld als je niet automatisch uitgaat van ‘zo doen we het nu eenmaal’.
En misschien wel het belangrijkste: het gesprek verandert. Van discussies over kleine mutaties in cijfers naar gesprekken over wat echt belangrijk is. De tip is om tegelijk je begrotingsstructuur aan te passen, te vereenvoudigen en op een passend abstractieniveau in te richten.
Tegelijkertijd is het goed om realistisch te blijven. Een volledige zero-based begroting kost tijd en capaciteit, en niet alles is vrij om te heroverwegen. Maar dat betekent niet dat je het instrument moet laten liggen. Juist een gerichte toepassing, bijvoorbeeld op een of twee afdelingen, kan al veel opleveren.
De echte kracht zit niet in de methode zelf, maar in de houding die het afdwingt: durven loslaten wat er was en opnieuw kiezen voor wat nodig is.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.