Na nieuw verdeelmodel gemeentefonds: niet meer piepen

Al jaren wordt gepoogd tot een eerlijkere verdeling van rijksgeld over de gemeenten te komen. Doel: een ‘rechtvaardig’ verdeelmodel, zodat er geen objectieve gronden meer zijn op basis waarvan gemeenten kunnen ‘aankloppen’ dat het model niet deugt.

Aanpassingen

Dat althans schrijft dubbeldemissionair minister Rijkaart van Binnenlandse Zaken in de adviesaanvraag aan de Raad voor het Openbaar Bestuur aangaande de herziening van de verdeling van het gemeentefonds per 1 januari 2027. Van de onafhankelijke adviesraad wil de BBB-bewindsman een beschouwing over een aantal mogelijke aanpassingen in de verdeling van het gemeentefonds.

Ozb

Dat het huidige model tot een scheve verdeling van rijksgeld leidt, is al sinds jaar en dag bekend en aanleiding tot onophoudelijke discussies tussen voor- en nadeelgemeenten. Tal van deskundigen en vertegenwoordigers van kleine tot grote gemeenten hebben de laatste maanden gekeken naar een serie opties om bestaande knelpunten die tot die scheve verdeling van de middelen leiden, uit het huidige model te slopen. Daarbij gaat het behalve om aanpassingen van de definities van de maatstaven ‘Niet-westerse migranten’ en ‘Huishoudens laag inkomen met drempel’, ook om een nieuwe verdeling van de clusters Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en Jeugd en een mogelijk andere weging van de gemeentelijke inkomsten uit de onroerendezaakbelasting (ozb) en de zogeheten Overige eigen middelen. De ROB is nu gevraagd daar een reflectie op te geven.

Eenoudergezinnen

Zelf maakt Binnenlandse Zaken als medefondsbeheerder geen keuzes in de voorliggende opties. De begeleidingscommissie met vertegenwoordigers van gemeenten doet dat vaak evenmin. Op hooguit een paar onderdelen is de expertgroep van onder andere oud-wethouders en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten wel duidelijk. Met betrekking tot het cluster Jeugd acht die club het rechtvaardig dat er in de nieuwe verdeling met name meer gewicht zou moeten worden toegekend aan de maatstaf eenoudergezinnen. Jeugdhulpgebruik van kinderen met gescheiden ouders blijkt significant hoger dan van kinderen wiens ouders nog bij elkaar zijn. Daarbij komt dat niet meer 1 op de 11 jongeren jeugdzorg nodig heeft, maar 1 op de 7.

Migranten

Ongelukkig lijkt op het eerste oog een nieuwe definitie van de maatstaf Niet-westerse migranten. Die definitie hanteert het CBS per 1 januari 2027 niet meer. Alle landen die niet-westers waren, laat het CBS per die datum in de veel bredere nieuwe afbakening ‘Buiten-Europa’ vallen. Dat betekent dat voor 52 gemeenten een negatief effect optreedt, waarbij voor 14 gemeenten dit effect meer dan -0,25 procent van de algemene uitkering van de desbetreffende gemeente bedraagt. De 14 gemeenten met de grootste negatieve afwijking zijn voornamelijk te vinden bij de G4 en bij de randgemeenten die bij Amsterdam en Rotterdam horen.

Geen totaalbeeld

Rijkaart benadrukt hecht eraan dat het nieuwe verdeelmodel ‘rechtvaardig’ zal zijn. ‘Dat wil zeggen dat we er naar streven dat er geen objectieve gronden meer zijn op basis waarvan gemeenten kunnen "aankloppen" dat het model niet passend is.’ De centrale vraag aan de Raad voor het Openbaar Bestuur is dan ook of de voorgestelde oplossingen daadwerkelijk tot een verbetering leiden ten opzichte van het huidige verdeelmodel.

Een lastige opgave. Allereerst is niet duidelijk wat de (financiële) gevolgen van een aantal keuzes zullen zijn, afgezien nog van de stapeleffecten. Daarbij komt bovendien dat de mogelijke aanpassingen betrekking hebben op slechts een deel van het gemeentefonds. Andere clusters, zoals Bestuur en ondersteuning, worden pas in een later stadium onder de loep genomen. Dat maakt dat het zicht op een totaalbeeld van de financiële gevolgen ontbreekt.

Realistisch lijkt daarom de toevoeging van Rijkaart in zijn adviesaanvraag dat het in wording zijnde model ‘geen eindstation is en continu onderhoud zal vragen.’