Meetlat voor gemeentefinanciën aan herziening toe

Het is tijd voor een herziening van de wettelijke financiële kengetallen op basis waarvan we de financiële gezondheid van gemeenten toetsen. Dat bepleit bestuurskundige Johan de Kruijf van de Radboud Universiteit. Door toenemende onderbesteding en openeinde regelingen in het sociaal domein geven de huidige toetsingskaders volgens hem een vertekend beeld van de werkelijkheid.

Onderzoek

Recent deed De Kruijf samen met 119 lokale rekenkamers onderzoek naar de redenen dat gemeenten in de jaarrekening vaak geld overhouden, terwijl in de begroting nog een tekort werd verwacht. Daaruit bleek dat ongeveer een kwart van de extra uitgaven die gemeenten gedurende het jaar begroten, uiteindelijk niet daadwerkelijk worden besteed. Personeelstekorten en planningsoptimisme liggen eraan te grondslag. Tegelijkertijd vallen de inkomsten vaak juist hoger uit dan begroot. Gemeenten onderschatten vaak hun belastinginkomsten en steeds vaker komt het rijk laat in het jaar met extra geld voor de lokale overheden.

Reservebuffer

Hierdoor is er volgens de Kruijf een reservebuffer ontstaan die de financiële positie van gemeenten beter voor doet komen dan hij werkelijk is. ‘De bankrekening van gemeenten wordt steeds voller. De schuldpositie wordt daardoor op papier steeds beter. De meeste gemeenten hoeven geen nieuwe leningen aan te trekken voor projecten, ze hebben nog kasgeld genoeg. Maar, dat is niet omdat ze dat geld uiteindelijk niet nodig hebben. Het is simpelweg wachten op het moment dat ze het eindelijk kunnen uitgeven. En dan zal er toch weer geld aangetrokken moeten worden.’

BDO-rapport

Eenzelfde conclusie trok accountants- en adviesbureau BDO eind januari, in haar jaarlijkse onderzoek naar de financiële positie van gemeenten: die hoge reserves zien er misschien mooi uit, maar ze zijn niet zomaar te besteden. Het ligt bijvoorbeeld al vast voor achterstallige projecten en mag ook niet zomaar worden gebruikt om structurele lasten te dragen. Hoe gemeenten er daadwerkelijk financieel voorstaan is daardoor een stuk lastiger in te schatten.

Kengetallen

‘De wettelijk voorgeschreven kengetallen over gemeentefinanciën versterken ten onrechte het beeld dat het financieel goed gaat met gemeenten. Dat komt deels door de ontwikkelingen in het sociaal domein’, zegt De Kruijf. ‘Jeugdzorg en Wmo zijn goed voor circa 40% van de lasten in de jaarrekening. Dit terwijl de beïnvloedbaarheid op lokaal niveau zeer beperkt is.’

Te rooskleurig beeld

‘Daarnaast geeft het rijk via specifieke uitkeringen en soms ook via het gemeentefonds de laatste jaren steeds meer eenmalig geld richting gemeenten. Omdat de kengetallen zijn gebaseerd op de baten van gemeenten exclusief reserves ontstaat door het meetellen van al dat eenmalig geld een te rooskleurig beeld van schuldposities of risico’s in grondexploitaties.’

Achterhaald

De Kruijf pleit voor een herziening van de huidige kengetallen, waarbij rekening wordt gehouden met het gebrek aan sturingsmogelijkheden op bepaalde dossiers. ‘Kengetallen zijn bedoeld om een signaal af te geven over iets waarop het bestuur daadwerkelijk invloed kan uitoefenen. Dat is met de financiële kengetallen voor gemeenten niet meer het geval. En het tekent wel de beeldvorming over hoe gemeenten ervoor staan.’

Betere meetlat

De Kruijf pleit daarom niet zozeer voor meer kengetallen, maar voor betere. Sommige incidentele inkomsten zouden volgens hem buiten beschouwing moeten blijven en ook absolute cijfers over schulden kunnen meer inzicht geven dan ratio’s die sterk worden beïnvloed door tijdelijke geldstromen. Ook zou het logisch zijn om beter te kijken naar de uitgaven waarop gemeenten daadwerkelijk kunnen sturen.

‘Kengetallen moeten iets zeggen over bestuurlijke keuzes,’ zegt hij. ‘Als bijna de helft van de uitgaven in het sociaal domein zit, terwijl gemeenten daar maar beperkt invloed op hebben, moet je je afvragen of je die op dezelfde manier moet meenemen.’