Gemeenten op papier financieel sterker, maar schijn bedriegt

Gemeenten scoren dit jaar aanzienlijk beter in de jaarlijkse benchmark van BDO, die kijkt naar de financiële gezondheid van de lokale overheden. Maar schijn bedriegt, waarschuwt het accountantskantoor. De grote reserves die op papier zorgen voor mooie rapportcijfers liggen grotendeels vast. Daarnaast blijft de bekostiging van de jeugdzorg een groot risico en houden veel gemeenten in de begroting geen rekening met noodzakelijke investeringen in maatschappelijk vastgoed.

8,4 gemiddeld

Op basis van de jaarcijfers over 2024 en de begrotingen tot en met 2029 scoren gemeenten dit jaar gemiddeld een 8,4 als rapportcijfer voor de financiële uitgangspositie. Vorig jaar was dat, gecorrigeerd voor de huidige meetmethode, een 7,6. Die stijging wordt primair veroorzaakt door een gezamenlijk overschot van 2 miljard euro over 2024. Hierdoor is de reservepositie verder uitgebreid tot 43 miljard euro. Het overschot in 2024 was te danken aan incidentele meevallers, late ontvangst van middelen en beperkingen in de uitvoeringskracht, net als in voorgaande jaren.

1 op 5 had een tekort

Overigens zijn de verschillen tussen gemeenten aanzienlijk. Zo had alsnog 21 procent van de gemeenten een tekort over 2024, in totaal 450 miljoen euro. Ook de komende jaren verwachten de meeste gemeenten weer tekorten. In totaal zo’n 3,4 miljard euro. BDO vond geen wezenlijke verschillen in financiële gezondheid tussen gemeenten van verschillende grootteklassen. Kleine gemeenten scoren met andere woorden net zo goed als grote gemeenten.

'Schijn bedriegt'

Tijdens de presentatie van het rapport benadrukten de specialisten van BDO meermaals dat het hogere rapportcijfer kritisch moet worden bekeken. De titel van deze uitvoering van de benchmark is dan ook ‘Schijn bedriegt’. De hoge reserves trekken de cijfers als het ware kunstmatig omhoog, terwijl deze in principe bedoeld zijn om risico’s op te vangen. Van het totaal van 43 miljoen is slechts 11,5 miljard ‘vrijer’ inzetbaar.

Reserves niet zomaar inzetbaar

‘Het suggereert meer financiële ruimte dan er in werkelijkheid is’, aldus de onderzoekers. Een groot deel van de reserves ligt vast en is niet direct liquide. Sterker nog: het spenderen van die reserves betekent vaak dat gemeenten geld moeten lenen, wat extra kapitaallasten met zich meebrengt. Er zijn inmiddels 50 gemeenten met een lage solvabiliteit en naar verwachting neemt dit aantal de komende jaren toe.

Bezuinigingen, nog geen kaalslag

Ook mag niet vergeten worden dat gemeenten de afgelopen jaren zelf al veel maatregelen hebben getroffen om hun financiële positie te verbeteren. Zo’n 70 procent van de gemeenten heeft inmiddels echt bezuinigd, vooral via een versobering van de dienstverlening en de bedrijfsvoering. Er is volgens BDO nog geen brede zichtbare kaalslag in het voorzieningenniveau waar te nemen. In veel gevallen maken gemeenten de begroting rond door investeringen uit te stellen of met technische maatregelen zoals het verlengen van afschrijvingstermijnen.

Onzichtbare opgaven

De wijze waarop gemeenten begroten en vooral de grote verschillen tussen de manier waarop zij dat doen maakt het voor BDO lastig om een eenduidig beeld van de financiële positie van gemeenten te schetsen. Niet alleen verschilt de kwaliteit en het informatieniveau van de begrotingen. Ook ontbreken er regelmatig zaken die uiteindelijk wel grote kosten met zich meebrengen.

Vastgoed, jeugdzorg

Zo is er volgens BDO ‘te weinig gespaard’ voor investeringen in maatschappelijk vastgoed, klimaatadaptatie en de energietransitie, terwijl dit de komende jaren grote uitdagingen worden. Vooral wat betreft het vastgoed is de investeringsopgave in werkelijkheid waarschijnlijk veel groter dan in de begrotingen is terug te vinden. Daarnaast is het een groot risico dat het rijk bezuinigingen op de jeugdzorg al heeft geraamd, terwijl het nog maar de vraag is of het gemeenten daadwerkelijk lukt om die bezuinigingen door te voeren.

Nu keuzes maken

BDO adviseert gemeenten na de verkiezingen om leiderschap te tonen en echt tot een prioritering te komen van wat belangrijk is. Afgelopen jaar zijn keuzes vooral vooruitgeschoven. Lokale bestuurders moeten daarnaast meer vanuit de inhoud gaan begroten, in plaats van op basis van het financiële plaatje. Daarnaast moeten gemeenten werk maken van het in kaart brengen van de vervangings- en investeringsopgave in het maatschappelijk vastgoed. Tegen het rijk zegt BDO dat het tijd is om het gemeentefonds op onderdelen te herzien, door het in balans brengen van de taken, middelen en sturingsmogelijkheden.