Het kabinet weigert een integraal overzicht op te stellen van alle medebewindstaken van gemeenten, met daaraan gekoppeld het bedrag dat ze krijgen voor de uitvoering voor iedere taak. Simpeler is het om het beleggen van een taak bij de gemeente vergezeld te laten gaan met beleids- en bestedingsvrijheid.
Gemeente meer geholpen met beleidsvrijheid
Het kabinet weigert een integraal overzicht op te stellen van alle medebewindstaken van gemeenten en de financiering hiervan.
Kabinet negeert ROB-advies overzicht medebewindstaken
Ik heb tot de zomer van 2025 gewerkt bij Binnenlandse Zaken en ben daarna in dienst getreden van een gemeente. Omdat ik de materie vanuit twee invalshoeken kan bezien, vallen mij enkele zaken op.
Voorop staat dat het kabinet en de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) het eens zijn over de trend dat gemeenten steeds meer aan de leiband lopen van het rijk. Gemeenten zijn in veel opzichten gereduceerd tot een uitvoeringskantoor. Het rijk is vooral een beleidsfabriek geworden, die de uitvoering niet meer zelf ter hand neemt. De oplossing van het beleggen van de taak bij een gemeente is vervolgens snel bedacht.
Daar kleven echter nadelen aan. Het rijk zal zowel over de band van de regelgeving als via de bekostiging zeker proberen te stellen dat de uitvoering geheel in lijn is met de beleidsuitgangspunten. Hoe kan de minister zich anders in de Kamer hierover verantwoorden? Daar horen een wettelijke verankering, het oormerken van geld en verantwoording door gemeenten bij. Maar de oproep aan rijkszijde tot nog meer monitoring kan hierbij juist averechts werken.
Gemeenten gaan hier te snel in mee. Als er sprake is van een taak die uniform uitgevoerd moet worden in het hele land, wat is dan de meerwaarde van het beleggen van die taak bij een gemeente? Het rekening houden met de lokale omstandigheden is nauwelijks aan de orde en de gemeenteraad staat overwegend buiten spel. Historisch gegroeide uitzonderingen, zoals de verstrekking van paspoorten, zijn verdedigbaar, maar bij meer complexe maatschappelijk opgaven mag dit niet de norm zijn.
De oplossing is niet het ‘beprijzen’ van medebewind, maar het herbevestigen van de spelregels in de financiële verhouding
Op financieel terrein is het nadeel dat de kosten bij deze vormen van medebewind voor de gemeenten niet of slechts beperkt beïnvloedbaar zijn en dat eventuele tekorten voor rekening en risico van de gemeenten komen.
Is de oplossing het inventariseren van alle medebewindstaken en daar een ‘kostprijs’ aanhangen? Allereerst zijn er praktische bezwaren. Uit de administratie van een gemeente kun je niet halen welke kosten met welke (medebewinds-)taken verband houden. Het ‘terugrekenen’ uit de verdeling van het gemeentefonds van de kosten die samenhangen met medebewind, is ook onmogelijk.
Belangrijker is echter dat het voorbeeld van de jeugdzorg laat zien waar dit toe leidt: eindeloos gesteggel tussen rijk en gemeenten over de hoogte van de kosten en wie welke kosten moet dragen. Ik vind het een weinig aanlokkelijk vooruitzicht dit circus voor iedere medebewindstaak op te tuigen. Bovendien leiden ruzies over geld af van de inhoudelijke discussies, over de toegang tot en de kwaliteit van de jeugdzorg.
De oplossing is niet het ‘beprijzen’ van medebewind, maar het herbevestigen van de spelregels in de financiële verhouding. Het beleggen van een taak bij een gemeente moet weer gepaard gaan met zowel beleids- als bestedingsvrijheid. Geef gemeenten het vertrouwen dat ze de taak goed zullen uitvoeren en dat de raad hierop toe zal zien en niet het rijk. Mocht dit alles onmogelijk of onwenselijk zijn, dan moet het rijk het maar zelf doen.
Jan van der Bij, sectormanager Juridische Zaken, Financiën en Inkoop bij de gemeente Alphen aan den Rijn. Hij heeft deze bijdrage op persoonlijke titel geschreven.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.