Zwarte vrouw vrijwel afwezig op decentraal niveau

Zwarte vrouwen zijn in gemeenteraden, provinciale staten, waterschappen en het Europees Parlement sterk ondervertegenwoordigd of zelfs vrijwel afwezig. Slechts 0,3 procent van de gemeenteraadsleden heeft een Surinaamse achtergrond. Op Europees niveau was tot nu toe slechts één zwarte vrouw actief namens Nederland.

Snijvlak van gender en etniciteit

Dat blijkt uit de Zwarte Vrouwen Monitor die bedacht en mogelijk gemaakt is door het Comité 30 juni-1 juli Den Haag, en wordt gefinancierd door het ministerie van BZK. Het onderzoek is gedaan door politicoloog dr. Zahra Runderkamp van de Universiteit van Amsterdam. Reden voor de monitor is dat diversiteit binnen een groep vaak uit beeld verdwijnt wanneer alleen wordt gekeken naar brede categorieën, zoals ‘vrouwen’ of ‘mensen met een migratieachtergrond’. De monitor laat volgens Runderkamp zien wat er gebeurt als er juist wordt ingezoomd op het snijvlak van gender en etniciteit.

Zichtbare vooruitgang

Zij constateert dat er in de Tweede Kamer zichtbare vooruitgang is op het gebied van diversiteit en dat de vertegenwoordiging van zwarte vrouwen de afgelopen jaren is toegenomen. Afgelopen jaar werden vijf zwarte vrouwen verkozen, maar één van de vijf is inmiddels alweer uit de Tweede Kamer vertrokken (Nathalie van Berkel, D66). Verder blijkt dat er geen ‘meegroei-garantie’ is: meer vrouwen in de Tweede Kamer betekent niet automatisch meer zwarte vrouwen. Hun vertegenwoordiging blijkt vooral grillig te zijn: soms stijgt het aantal, soms daalt het, en in sommige recente periodes is het zelfs nul geweest.

Vooral bij linkse en middenpartijen

Bekend is verder dat vooral de PvdA en ook GroenLinks veel Kamerleden met een migratieachtergrond wisten voort te brengen, schrijft Runderkamp. In absolute aantallen brengt de PvdA (tussen 1994 en 2025) de meeste zwarte vrouwen voort (7), gevolgd door het CDA en VVD (allebei 6). Hoewel de opkomst van zwarte vrouwen in de Tweede Kamer wel degelijk ook via partijen aan de rechterkant van het politieke spectrum (zoals VVD, CDA, LPF) verloopt, kantelt dit beeld vanaf 2010: inmiddels zijn zwarte vrouwen voor het overgrote deel vertegenwoordigd bij linkse en middenpartijen.

Sylvana Simons

Een mijlpaal in de vertegenwoordiging van zwarte vrouwen was er toen Sylvana Simons, oprichter en lijsttrekker van BIJ1, in 2021 werd verkozen. Zij werd de eerste zwarte vrouwelijke partijleider en de eerste zwarte fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Haar verkiezing markeerde een nieuw hoofdstuk, schrijft Runderkamp: niet eerder had een zwarte vrouw zo’n zichtbare leidersrol in de Tweede Kamer gehad.

Joyce Sylvester

En hoewel, zoals gezegd, andere politieke niveaus sterk achterblijven ten opzichte van de Tweede Kamer, zijn ook op lokaal niveau een aantal doorbraken te noteren: zo was Joyce Sylvester (PvdA) in 2008 de eerste zwarte vrouw die (waarnemend) burgemeester werd. Eerder was zij de eerste zwarte vrouw in de Tweede Kamer (2003). ‘Dat Sylvester de enige zwarte vrouwelijke burgemeester (inmiddels dijkgraaf, WB) is, lijkt ons te vertellen dat de instroom en vooral ook doorstroom van zwarte vrouwen in de lokale politiek beperkt is.’

Lokale politiek loopt achter

Onderzoek uit 2023 laat zien dat slechts 5,9 procent van alle Nederlandse gemeenteraadsleden enige migratieachtergrond heeft (westers of niet-westers), terwijl een kwart van de bevolking een migratieachtergrond heeft. Vooral kleine gemeenten kennen nauwelijks raadsleden van kleur. In de vier grote steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht ligt het aandeel raadsleden met een migratieachtergrond hoger, maar ook daar ligt het nog steeds onder het aandeel inwoners. ‘De lokale politiek loopt hiermee achter op de maatschappij’, constateert Runderkamp.

Samira Rafaela

Op Europees niveau was er in 2019 een doorbraak te noteren toen Samira Rafaela (D66) met voorkeursstemmen werd verkozen in het Europees Parlement. Zij is daarmee de eerste en voor nu enige zwarte vrouw die namens Nederland in het Europees Parlement zitting had. In tegenstelling tot de nationale politiek worden vrouwen van kleur op Europees niveau zelden op verkiesbare plekken op kandidatenlijsten gezet, schrijft Runderkamp. Dit is een van de redenen waardoor duurzame vertegenwoordiging van zwarte vrouwen op Europees niveau wordt belemmerd.

Meer opleidingsprogramma's

Hoe dan wel te zorgen voor duurzame politieke deelname van zwarte vrouwen in de Tweede Kamer, en daarbuiten? En hoe kunnen zij zich ontwikkelen? ‘Senioriteit is in de politiek van belang voor invloed en toegang tot sleutelposities’, noteert Runderkamp. In het verleden hebben opleidings- en mentorprogramma’s voor (zwarte) vrouwen aan hun politieke vertegenwoordiging bijgedragen. In sommige periodes zijn zwarte vrouwen zelfs relatief beter vertegenwoordigd dan zwarte mannen. Veel van deze initiatieven zijn in de loop der tijd verdwenen, maar zulke investeringen zijn dus wel degelijk relevant.

Duurzame inclusie

Onderzoek laat ook zien dat zwarte vrouwen in de politiek vaker te maken krijgen met agressie en intimidatie. Deze vormen van geweld hebben een bredere afschrikwekkende werking. Een veilige politieke werkomgeving is daarom niet alleen een randvoorwaarde, maar ook een belangrijk onderdeel van duurzame vertegenwoordiging en vooral van belang voor zwarte vrouwen. ‘De uitdaging voor de komende jaren ligt niet alleen in het vergroten van de diversiteit buiten de nationale politiek, maar in het zorgen voor duurzame inclusie van zwarte vrouwen op alle politieke niveaus’, sluit Runderkamp af.