‘Ook klimaatrechtvaardigheid gaat over gelijke kansen’

Oud-burgemeester Sylvester staat in haar huidige hoofdfunctie – dijkgraaf – aan de frontlinie van waterveiligheid in haar werkgebied. Als voorzitter van de Staatscommissie tegen discriminatie en racisme was zij de afgelopen vier jaar een van de hoeders van artikel 1 van de Grondwet. Als Academic Fellow aan de Universiteit Utrecht schreef ze mee aan de bundel Hiaten in de Grondwet. In dit ook door haar geredigeerde boek verbindt ze haar academische werk met haar bestuurlijke ervaring. De rode draad in de bijdragen van de auteurs: de rechtsstaat behoeft net zoveel onderhoud als ons watersysteem.

Moet de politiek werk maken van een modernisering van de Grondwet?

‘In hoeverre bieden de artikelen nog voldoende rechtsbescherming aan de burgers van ons land? Dat kan veel beter. De Grondwet is een document dat in 1815 keurig is opgeschreven door regenten en orangisten. Sindsdien zien we dat de samenleving ingrijpend is veranderd. Zo kwam bij ons de vraag op of het niet verstandig zou zijn om de Grondwet te laten meeademen met de tijd. Dat we uitkwamen bij de artikelen 1 en 21 is puur pragmatisch, omdat de co-auteurs en ik daarmee in ons werk te maken hebben. In gesprekken die ik voerde met allerlei mensen en de wetenschappers op de universiteit kwamen we tot het inzicht dat er een groot verband is tussen artikel 1 en artikel 21 van de Grondwet. Eigenlijk zouden we alle artikelen in de Grondwet op vergelijkbare wijze onder de loep moeten nemen.’

Sommige deskundigen staan op het standpunt dat in het klassieke grondrecht artikel 1 zo weinig mogelijk moet staan.

‘Ik snap dat; je wilt niet dat artikel 1 limitatief is. Om die reden staat erbij “op welke grond ook.” Maar vanuit burgerperspectief zie je dat de gronden van dat artikel net wat meer aandacht krijgen als ze expliciet worden genoemd. Rechters kijken er specifiek naar, ministeries pakken zo’n grond op, er komt beleid en budget. De Grondwet is een oud document, met de beste bedoelingen geschreven. Het gelijkheidsbeginsel dateert van 1798. In 2023 zijn seksuele gerichtheid en handicap toegevoegd. Op grond daarvan zijn mooie resultaten geboekt voor burgers die tot die groepen behoren. Het toevoegen van rechtsgronden mag niet afhangen van de politieke samenstelling van het moment, of politieke connecties. Een overweging zou kunnen zijn of sociaaleconomische status ook toegevoegd moet worden. Onze aanbeveling is die gronden actueel te houden. Modernisering moet geschieden vanuit het belang van de samenleving en van mensen.’

Volstaat de Algemene Wet Gelijke Behandeling niet?

‘Die is belangrijk voor burgers, maar moet sluitender worden om de motor van Artikel 1 goed te laten draaien. Op het moment dat jij te maken hebt met belastingwetgeving, wetgeving op het gebied van de inkomstenbelasting of andere belastingwetgeving, kun je niet bij de overheid je recht halen als er in jouw ogen ongeoorloofde discriminatie plaatsvindt. Dat is volgens ons een hiaat. Ons idee is dat de overheid in alle situaties waarin besluiten worden genomen, aangesproken moet kunnen worden op discriminatie en ongelijkheid.’

Er is ook een pleidooi om de Grondwet in Jip-en-Janneke-taal uit te leggen. Onder meer de Raad van State, maar ook de voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak willen de wet dichter bij burgers brengen. De constitutionele geletterdheid zou erdoor toenemen. Strookt dat met uw ideeën?

‘Iedere burger wordt geacht de wet te kennen. Ik geef je op een blaadje dat maar heel weinig mensen de wet kennen, of die kunnen lezen. De Grondwet in Nederland is een handboek voor instituties, niet zozeer geschreven voor burgers. Zij kent geen inleidende artikelen of preambules. Door haar te moderniseren, wordt zij meer van mensen zelf. Hoe pas ik in deze rechtsstaat? Wat kan ik als burger bijdragen aan het recht? In het onderwijs moet daar meer op worden ingezet. Ook de overheid kan, bijvoorbeeld rond verkiezingen, zelf beter uitleggen waarom de rechtsstaat belangrijk is voor iedereen.’

‘Wat ook zou helpen is dat de rechterlijke macht mag toetsen aan de Grondwet. Nu doen we dat aan internationale verdragen, bijvoorbeeld zoals Urgenda dat doet op het gebied van milieu en natuur. Het zou beter zijn als die normering in onze eigen Grondwet staat, waardoor in Nederland het gesprek beter op gang komt. Wij vinden het belangrijk dit soort noties te bekijken vanuit de huidige tijd. We beseffen dat het niet eenvoudig is de Grondwet te wijzigen. Dat kan pas na behandeling door de Tweede en Eerste Kamer, die het voorstel moeten aannemen met tweederdemeerderheid, en daarna moet hetzelfde gebeuren na de volgende verkiezingen Maar het is zeker de moeite waard.’

Kijken we naar – bijvoorbeeld de discussie rond stikstof – dan zijn er partijen die de spelregels liever veranderen om het eigen politieke doel te bereiken. Wat vindt u daarvan?

‘Juridische obstakels zijn er ten behoeve van rechtsbescherming, en geen hindermacht om plannen tegen te houden. Mensen kunnen bezwaar maken, in beroep gaan. Daardoor genieten ze ook bescherming. Zonder dat krijg je Chinese toestanden: vandaag een brief in de bus dat morgen wordt begonnen met de aanleg van een snelweg. Kijk naar wat er gebeurt in Amerika, met Trump aan de macht. Volgens mij willen we dat hier niet. Ons boek bepleit juist dat rechtsbescherming meegaat met de tijd en daardoor verbetert.’

Kunt u nog wat dieper ingaan op de relatie tussen de Grondwet en het klimaat?

‘De Grondwet heeft een egocentrische benadering, geschreven vanuit de mens. We zouden ecocentrischer moeten kijken, waarbij intergenerationele rechtvaardigheid zwaar moet wegen. Milieu en duurzaamheid raken jongeren en generaties van de toekomst. Onze Grondwet zegt daar niks over; die is sober en rigide. Artikel 21, een sociaal grondrecht, is gericht op de bewoonbaarheid van het land en bescherming en verbetering van het leefmilieu. Ondanks de zorgplicht van de overheid bestaat er in de praktijk ongelijkheid. In Maastricht ervaren inwoners in een armere wijk negatieve effecten op leefbaarheid en gezondheid van een snelweg in de buurt. Hun kinderen presteren minder op school. In de Enschedese wijk Pathmos moeten betaalbare huizen worden gesloopt, als gevolg van hevige regenval en overstroming. In de IJmond‑regio rondom Tata Steel zijn inwoners gemiddeld ongezonder. Als je in Aerdenhout opgroeit, heb je daarvan minder last van dat soort problemen. Een 80-jarige denkt misschien: het zal mijn tijd wel duren. Een baby die zou kunnen meepraten, zou willen dat de wereld een beetje leefbaar en bewoonbaar blijft. Die moet dat kunnen afdwingen, vinden wij.’