De jeugd deugt

Laatst was Mark Weghorst, changemaker bij NCJ, bij Wyzer in de studio voor de inspirerende kennissessie De Jeugd deugt! Door deze sessie ben ik anders gaan kijken naar de zogenoemde jeugdproblematiek.

Het gesprek over jeugd gaat vaak over tekorten: wachtlijsten, mentale druk, prestatiedrang, personeelsschaarste en oplopende kosten in de jeugdhulp. Begrijpelijk, want gemeenten voelen dagelijks hoe groot de opgave is. De vraag naar ondersteuning groeit, terwijl financiële ruimte en uitvoeringskracht onder druk staan.

Juist daardoor dreigen we iets fundamenteels kwijt te raken. Namelijk het vertrouwen dat opgroeien niet vlekkeloos hoeft te verlopen. Ongemak, onzekerheid en zoeken horen bij het leven. Niet iedere opvoed- of opgroeivraag is automatisch een zorgvraag. De meeste jongeren ontsporen niet. Ze vallen, staan op en gaan verder.

Kort gezegd: de jeugd deugt. De vraag is of ons systeem daar nog voldoende op is ingericht.

We behandelen kinderen, maar kijken te weinig naar het speelveld

In het jeugdbeleid begint het gesprek vaak bij het individuele kind. Wat is er aan de hand? Welke hulp is nodig? Welke voorziening past? Dat is logisch: ouders zoeken duidelijkheid, professionals willen handelen en gemeenten moeten zorgvuldig beslissen. Maar wie te snel inzoomt op het individuele probleem, ziet soms niet meer goed in welke omgeving dat probleem ontstaat.

Een kind dat vastloopt, staat zelden los van de context. Prestatiedruk op school, bestaansonzekerheid thuis, eenzaamheid, complexe scheidingen, overbelaste ouders of wijken waar ontmoeting niet vanzelfsprekend is. Ze bepalen mede hoe kinderen opgroeien, maar passen vaak slecht in de logica van beschikkingen, trajecten en indicaties.

Als steeds meer kinderen op dezelfde plek struikelen, is de vraag niet welk aanbod hierbij past, maar vooral hoe het speelveld is ingericht. Zijn er obstakels? Is er genoeg ruimte, steun en veiligheid om te leren, spelen en opgroeien? Daarmee verschuift de aandacht van problemen behandelen naar omstandigheden verbeteren.

Normaliseren vraagt meer vakmanschap, niet minder

Normaliseren is een beladen woord geworden. Terecht, want het kan verkeerd worden gebruikt. Alsof problemen worden gebagatelliseerd, ouders zich aanstellen of jongeren maar gewoon moeten meekomen. Dat is niet wat normaliseren zou moeten zijn.

Goed normaliseren vraagt juist om méér vakmanschap. Om professionals die luisteren, doorvragen en onderscheiden wat bij het gewone leven hoort. Maar ook wat steun uit het netwerk of de pedagogische basis vraagt én wanneer specialistische hulp nodig is. Niet als poortwachter van schaarste, maar als gids in wat werkelijk helpend is.

Daarmee is normaliseren geen bezuinigingsinstrument, maar een kwaliteitsvraag. Als gewone opvoed- en opgroeivragen te snel zorgvragen worden, nemen we jongeren en ouders ook iets af. Namelijk het vertrouwen dat zij met steun van hun omgeving moeilijke fases kunnen doorkomen.

De gemeentelijke opdracht is breder dan jeugdhulp

Gemeenten hebben hierin geen eenvoudige opdracht. Zij laveren tussen wettelijke verantwoordelijkheden, financiële grenzen, politieke druk en de dagelijkse werkelijkheid van gezinnen. Toch ligt de sleutel bij gemeenten, omdat zij dicht bij de leefwereld van inwoners staan en verbinding kunnen leggen tussen onderwijs, jeugdgezondheidszorg, welzijn, sport, cultuur, wonen en veiligheid.

Wie de druk op jeugdhulp serieus wil verminderen, moet breder kijken dan de toegang tot zorg. Het vraagt investeren in de pedagogische basis: scholen die signaleren en verbinden, jongerenwerk dat aanwezig is voordat problemen escaleren, jeugdgezondheidszorg die normaliseert waar dat kan, en lokale teams die breed kijken en klein houden waar dat verantwoord is.

Dat vraagt bestuurlijke moed. Niet alleen sturen op het aantal trajecten, doorlooptijden en budgetten, maar steeds opnieuw vragen: versterken we met ons beleid het gewone leven van kinderen en gezinnen? Of bouwen we verder aan een systeem waarin steeds meer normale vragen een professioneel antwoord krijgen?

Van zorg organiseren naar samen opgroeien mogelijk maken

De noodzakelijke beweging is groter dan een nieuwe werkwijze of beleidsnota. Het is een andere manier van kijken: minder vanuit tekort, meer vanuit vertrouwen. Minder vanuit voorzieningen, meer vanuit relaties. Minder vanuit het individuele dossier, meer vanuit de gemeenschap waarin een kind opgroeit.

Gemeenten kunnen niet alles oplossen, maar zij kunnen wel richting geven. Door ontmoeting te versterken, professionals ruimte te geven voor het goede gesprek en ouders en jongeren niet alleen als hulpvragers te zien, maar als mede-eigenaren van oplossingen. En door telkens te toetsen: maken we het leven van kinderen eenvoudiger, of vooral het systeem groter?

De jeugd deugt. Misschien begint echte hervorming bij het lef om dat niet als geruststellende slogan te gebruiken, maar als uitgangspunt voor beleid, uitvoering en bestuur.