Zoeken naar een grotere partner

Emotie en ratio. In de gemeentepolitiek wisselen beide elkaar vaak af en in een fusieproces is dat nog sterker het geval. De gemeenten Wormerland, Oostzaan en Landsmeer hoopten samen door te kunnen, maar dat bleek niet toekomstbestendig. Edam-Volendam en Waterland willen niet met hen samen en Amsterdam acht een fusie niet wenselijk. Nu komt het erop aan voor hen: wordt het Zaanstad of Purmerend?

Wormerland

‘Wat vaak wordt vergeten, is dat Wormerland al een fusiegemeente is’, vertelt Karen Schoonheim, fractievoorzitter van oppositiepartij GroenLinks. In 1991 ontstond de gemeente door de herindeling van Jisp, Wormer en Wijdewormer. In 2009 was er een ambtelijke fusie met Oostzaan: de werkorganisatie OVER-gemeenten. ‘Het was de bedoeling om een grotere ­organisatie te worden met Landsmeer en Waterland erbij. Vandaar ook de twee lege bolletjes in het logo. Dat is nooit gebeurd.’

Waar in 2023 nog de zelfstandigheid werd herbevestigd, knoopte Wormerland in 2024 wel het gesprek aan met de buurgemeenten Oostzaan en Landsmeer, wat leidde tot het WOL-traject. Uit een rapport van & Van de Laar bleek echter dat deze fusie geen toekomst zou hebben, laat staan zelfstandig blijven, toonde een begrotingsscan van Necker. Wellicht zou het wel met Waterland en Edam-Volendam kunnen. Probleem: die zien daar niets in, concludeerde verkenner Bernt Schneiders.

Op 15 oktober besloot de raad dat het college verkennende gesprekken mag voeren met Purmerend en/of Zaanstad en in goed overleg te blijven met Oostzaan en Landsmeer. Voor de gemeenteraadsverkiezingen moet er een verslag of advies bij de raad liggen. Ook moet deze optie worden afgewogen tegen de optie van zelfstandigheid. Volgens Schoonheim wil de gemeente nog in gesprek met de inwoners en wegen ‘vanwege de gedeelde ambtelijke organisatie’ de keuzes van Oostzaan zwaar. Het draagvlak onder inwoners lijkt nog niet groot, bespeurt Schoonheim. ‘Onduidelijk is op basis waarvan de meeste mensen zelfstandig willen blijven. Daarom is goede burgerparticipatie essentieel. We willen graag verdiepende gesprekken kunnen voeren, waarbij duidelijk wordt wat de keuzes en de consequenties daarvan zijn.’

Oostzaan

In Oostzaan besloot de gemeenteraad op 15 oktober dat een bestuurlijke fusie met een van de buurgemeenten Amsterdam, Zaanstad of Purmerend verder wordt uitgewerkt. Er komt ook een representatieve inwonersraadpleging over de bestuurlijke toekomst, uiterlijk op 18 maart 2026, tijdens de gemeenteraadsverkiezingen. De uitkomst ervan zal als ‘zwaarwegend advies’ worden beschouwd, zegt het enige D66-raadslid Siefko Julius, die tussen 2016 en 2018 wethouder was in Oostzaan.

In een raadsbericht van 7 november geeft het college (VVD/PvdA) alvast advies over een ‘toekomstbestendige fusievariant’. Gezien de precaire financiële situatie en het effect op het functioneren van de gemeente vindt het college het namelijk ‘in het grote belang van onze inwoners en ondernemers om zo snel mogelijk een keuze te maken’. Het college concludeert dat Amsterdam, Zaanstad én Purmerend een toekomstbestendige samenwerking bieden, maar dat een fusie met Zaanstad de ‘meest passende’ optie is.

D66 heeft nog geen voorkeur uitgesproken voor een van de buurgemeenten, zegt Julius. Amsterdam vindt hij de minst aantrekkelijke fusiepartner. ‘Vanwege de gevolgen van een fusie voor de regio Zaanstreek-Waterland en de vele gemeenschappelijke regelingen in die regio.’ Ook gezien alle adviezen, noemt Julius dit ‘geen realistische optie’. Over het hoe en wanneer van de inwonerraadpleging wordt op 11 december besloten. Na de raadpleging zal de oude óf de nieuwe raad de voorkeur voor een fusiepartner uitspreken.

Landsmeer

Fractievoorzitter Alex Damme van Lokaal Landsmeer, de grootste partij in Landsmeer, ging ooit de politiek in om de gemeente zelfstandig te houden. ‘Ik dacht dat wij echt wel zelfstandig verder kunnen, als we het maar slim en met elkaar doen.’ Maar naarmate zijn kennis van de gemeente toenam, werd duidelijk ‘dat het probleem veel dieper lag dan de inwoner ziet’. Hij noemt de competitieve arbeidsmarkt in de regio en de complexiteit voor een kleine gemeente om gedecentraliseerde taken uit te voeren. Zelfstandig verder gaan is dan ‘geen haalbare kaart meer’. ‘En dit zeg ik met pijn in het hart, het gaat hier wel over mijn dorp.’

In 2014 begon hij in de regiegroep bestuurlijke toekomst. Uit een enquête onder de bevolking bleek dat de voorkeur ‘heel duidelijk een groenlandelijke gemeente’ was, vervolgt Damme. Na een quickscan over voors en tegens van de gemeenten in de regio en Amsterdam werd het stil. ‘De anderen hielden de kaarten tegen de borst en dachten “wij kunnen wel zelfstandig verder”.’ Tot vorig jaar de WOL-gemeenten bijeenkwamen in het ‘Van der Valk overleg’ en de gemeenteraden het roer pakten. Hieruit kwam het onderzoek van & Van de Laar voort, waaruit bleek dat de drie geen robuuste en toekomstbestendige gemeenten konden vormen. ‘Voor ons een klap in het gezicht.’

Toen Edam-Volendam en Waterland niet bleken te willen aansluiten, waren er nog twee opties over: Amsterdam en Purmerend. ‘Na het doorlopen van het intensieve, maar unieke traject met de drie raden moet ik zeggen: ik gun dit iedere ­gemeente die in deze situatie terechtkomt. Dit geeft zoveel inzicht en volledigheid van kennis, waardoor je geruster in het ­traject zit en het navolgbaar en volledig is.’ Purmerend lijkt hem een meer aantrekkelijke partner dan Amsterdam, omdat de fusie tussen Purmerend en Beemster ‘heel netjes’ is gegaan. Maar eerst moeten de inwoners bij het proces worden betrokken. Daar gaat Damme zijn uiterste best voor doen. ‘Ik zeg nog steeds met pijn in het hart dat de gemeente volgend jaar na zevenhonderd jaar toch definitief de deur achter zich dicht gaat trekken.’

Lees het hele artikel over de fusieperikelen deze week in BB22 (inlog)