Wisselende minderheden

Soms over links, soms over rechts, we zien ‘op basis van de inhoud’ wel wie er wil instappen op wat de regeringspartijen neerleggen in de Kamers. De pers zal ons de komende tijd dan ook uitgebreid vertellen over ‘de jacht naar die laatste bepalende stem’ en hoe die oliemannetjes daarmee bezig zijn, langs welke deuren, aan welke tafels en wie zijn huid waarvoor verkoopt. ‘Die 76ste, haalt Heinen hem binnen?’

Als je politiek als wedstrijd ziet, in plaats van als belangenafweging, draait het om de optelsom van de stemmen in de Kamers. Niet per se om de optelsom van alle genomen besluiten en de uitkomsten daarvan in de samenleving. Díe optelsom pakt zeker niet voor iedereen hetzelfde uit. Tuurlijk, in een democratie heb je ook wel eens pech. Maar we doen er in een democratie in principe ons best voor om dat zo veel mogelijk te voorkomen. Een besluit ‘in het algemeen belang’ kenmerkt zich dan ook doordat in het meerderheidsbesluit de belangen van minderheden een plek hebben.

‘Wisselende meerderheden’ veronderstelt dus ook ‘wisselende minderheden’. We moeten bij dit minderheidskabinet in de smiezen houden of dat ook het geval is. Als er steeds nét genoeg stemmen worden verzameld voor een besluit, zijn relevante vragen dus niet alleen: wie maakte het mogelijk en welke aanpassingen van het regeringsvoorstel hebben zij voor elkaar gekregen? Maar ook: wie vormen de minderheid? Wisselt die?

Want ja, you win some, you lose some in de politiek. Maar als steeds dezelfde mensen pech hebben en steeds dezelfde belangen verliezen, dan deugt er iets niet aan je democratisch procesontwerp. De lakmoesproef is dus: problematiseert het minderheidskabinet én de pers het wanneer steeds dezelfde belangen het onderspit delven?

Daarnaast is bepalend: waar trekken de regeringspartijen de grens tussen ‘beleidsvelden’? Want in redelijk klinkende deeldilemma’s kunnen bepaalde belangen altijd op de zeef blijven liggen. Ten koste van belangen die steeds niet hard genoeg klinken in de deelbesluiten waar de oliemannetjes mee de boer op gaan, aankloppend bij partijen die niet te moeilijk doen en kunnen zorgen voor de meerderheid. Opknippen, salamitactieken en uitruil kunnen ervoor zorgen dat alleen in de optelsom het patroon van uit- en insluiting zichtbaar wordt.

Uiteraard kent ook een klassieke meerderheidscoalitie een minderheid. Die noemen we dan oppositie en die kan zich organiseren tot countervailing power, en het belang van mensen in de samenleving die links en rechts van de gemeenschappelijke kar donderen in de schijnwerpers zetten bij de gevestigde belangen. Dit minderheidskabinet suggereert een grote democratische kans voor de oppositie, en dus voor deze mensen.

Maar deze suggestie, maakt de boel glibberig. Je ziet er al voorbeelden van: 'Jullie hadden kunnen meedoen,' krijgt het minderheidsbelang te horen. 'Kennelijk heb je er niet voor gekozen. Je eigen schuld dat je niet aan tafel zit.’ Randje gaslighting. En politiek gezien bijzonder effectief.

In de vorige eeuw hebben we ervaren dat de macht van de helft plus één geen afdoende bescherming biedt tegen tirannie. Kees Boeke legde in 1945 dan ook de grond voor de sociocratie. ‘Het meerderheidsbeginsel,’ schreef hij, ‘is beter dan koppen breken, maar democratie hoort méér te zijn dan het tellen van stemmen.’ Zijn gedachte klinkt vandaag verrassend actueel. Zeker in een politiek die zichzelf graag als rekensom presenteert.

Het algemeen belang maken we door een besluitvormingsproces, waarin mensen samen tot een besluit komen, waar niemand een overwegend bezwaar tegen heeft. Niemand vermorzeld. Niemand met buikpijn naar huis. Geen compromis, maar consent. ‘Wij kunnen hiermee leven.’ Utopie? Nee hoor. In talloze organisaties en bedrijven doen we het al lang zo. En de komende maanden zijn er ook weer plekken waar ze dit principe toepassen in een politieke omgeving. In een groot aantal gemeenteraden werken ze met raadsakkoorden die dit beogen. Zij kiezen ervoor niet steeds dezelfde minderheden uit te sluiten, of zelfs te creëren. Immers: wie steeds verliest, haakt op een gegeven moment af.

Dus nee, democratie zonder af en toe je verlies nemen? Dat bestaat niet. Maar democratie met steeds dezelfde verliezers, ook niet.