Wat kunnen gemeenten doen tegen ongewenste buitenlandse inmenging?

Geopolitieke conflicten en internationale spanningen hebben ook invloed op gemeenten. Binnenlands Bestuur schreef al over de inmenging van Eritrea in de gemeente Utrecht: 'Utrecht bindt de strijd aan tegen buitenlandse inmenging'. Maar vanuit andere landen is dit ook een probleem. 'Chinese inmenging ook in Nederland steeds zichtbaarder: "Alles bij elkaar is het een soort stoomwals'", schreef Trouw. De NOS kopte dit jaar: 'Inlichtingendiensten: Russische hackers dringen WhatsApp en Signal van ambtenaren binnen'. En ook schrok de gemeente Haarlem op: 'AIVD beschuldigt Iran van liquidatiepogingen in Haarlem en Madrid'.

Met ongewenste buitenlandse inmenging (OBI) wordt het invloed uitoefenen van buitenlandse overheden op de Nederlandse samenleving bedoeld. Dit kan invloed hebben op inwoners van gemeenten, schrijven onderzoekers van Clingendael in een vandaag verschenen handreiking voor gemeenten. OBI is meestal gericht op diasporagemeenschappen en bepaalde beroepsgroepen zoals journalisten of ambtsdragers.

Individuen kunnen ernstige onveiligheid ervaren en binnen gemeenschappen kunnen spanningen, conflicten en wantrouwen ontstaan. Uiteindelijk tast OBI de nationale veiligheid en stabiliteit aan. Het veroorzaakt polarisatie en maatschappelijke onrust. In de handreiking wordt nog specifiek ingegaan op inmenging door de overheden van Rusland, Iran, Eritrea, China en Rwanda.

Methoden

Er worden verschillende methoden ingezet door buitenlandse overheden. 'Zo kunnen zij de vrijheden beperken van mensen of organisaties die zij als bedreiging zien', schrijven de onderzoekers. 'Dat kan door mensen (of hun familieleden) te intimideren, maar ook door reizen te beperken door paspoorten in te houden. Een land kan verder de publieke opinie beïnvloeden door nepnieuws of propaganda te verspreiden. Ook
kan een land informatie verzamelen door het inzetten van hackers of spionnen.'

Niet makkelijk te herkennen

Herkennen van OBI is niet eenvoudig volgens de onderzoekers: 'Zo vindt het fenomeen doorgaans in het geheim plaats. Hieronder staan signalen die vaak worden gemeld
wanneer mensen (denken) te maken (te) hebben met OBI.' Toch zijn er een aantal waarschuwingssignalen. Wat zouden de motieven kunnen zijn van een buitenlandse staat? Wat is de achtergrond van het potentiële slachtoffer, bijvoorbeeld politiek en/of professioneel? Is er sprake van een reeks verdachte incidenten of gebeurtenissen, zoals een inbraak, intimidatie, achtervolging of berichten op sociale media? Is er sprake van doxing (openbaarmaking van privégegevens zonder toestemming met het doel om te intimideren of chanteren) van regime-tegenstanders? Ontstaan er spanningen binnen en tussen gemeenschappen?

Rol gemeenten

Wat kunnen gemeenten doen? Ten eerste: faciliteer een luisterend oor en neem meldingen serieus. Zorg voor een goede informatiepositie en een helder aanspreekpunt. De gemeente Amsterdam heeft bijvoorbeeld een 'aandachtcoördinator' ingesteld bij wie melding gemaakt kan worden. Het is goed om te bedenken wie gesprekken gaat voeren met de melders. Zorg dat iemand hier ervaring mee heeft. Gemeenten kunnen de OBI niet oplossen, maar wel een luisterend oor bieden en doorverwijzen naar de juiste instanties, zoals de politie, sociale hulpverlening, de NCTV of het ministerie van Buitenlandse Zaken. Daarnaast moeten gemeenten helder maken wie het contact onderhoudt vanuit de gemeente.

Ook preventief kunnen gemeenten maatregelen nemen. 'Het is nuttig en noodzakelijk om een zo goed mogelijk demografisch beeld van de eigen gemeente te hebben. Welke ‘gemeenschappen’ met een migratieachtergrond bevinden zich in jouw gemeente? Welke tegenstellingen of breuklijnen bestaan er binnen of tussen verschillende groeperingen of individuen binnen deze gemeenschappen?', schrijven de onderzoekers. Daarnaast is het belangrijk om op de hoogte te blijven van bijeenkomsten met een politiek of cultureel component die een bron van spanningen kunnen zijn.