Haal beleidsambtenaren uit hun ivoren toren en zet ze in de frontlijn

Met Nederlandse ambtenaren is iets bijzonders aan de hand. We hebben er blijkbaar zowel te veel als te weinig. Al decennialang vinden kabinetten dat er te veel zijn, maar tegelijkertijd kampt driekwart van de gemeenten met te weinig personeel. Er is echter een oplossing voor beide problemen: minder beleidsambtenaren en managers, meer uitvoerders en frontlijnambtenaren.

Ondanks dat vrijwel alle kabinetten de laatste decennia het aantal ambtenaren wilde verkleinen, blijft het aantal groeien. In Europees verband kent ons ambtenarenapparaat overigens een bescheiden omvang, maar wel relatief veel beleidsambtenaren. En ook de recente groei komt voor het grootste deel door een toename van beleidsambtenaren.

Het lijkt soms wel dat voor elk nieuwe beleidsprioriteit een nieuwe vacature wordt geplaatst in plaats van naar de zittende formatie te kijken. Voor managers geldt iets soortgelijks. De ‘overhead’ bij de Nederlandse overheid van medewerkers die mensen aansturen of faciliteren, is zelfs ‘absurd hoog’, vooral bij de landelijke overheid. Daar is de helft van de ambtenaren bezig met het controleren of ondersteunen van de andere helft.

Nu zijn managers en zeker beleidsambtenaren uiteraard nodig. Om Nederland veiliger en leefbaarder te maken, zijn slimme mensen nodig die weten hoe dat moet. Maar een blik op in ieder geval de lokale vacatures laat zien dat het vooral schort aan ambtenaren in de uitvoering. In een recent artikel worden verschillende voorbeelden gegeven: te weinig boa’s in Utrecht, te weinig handhavers in De Ronde Venen en te weinig badmeesters in Amsterdam. Plannen kunnen alleen worden uitgevoerd als er ook genoeg uitvoeringsambtenaren zijn.

En dan is er nog een vierde categorie van ambtenaren waarvan er te weinig zijn: frontlijnambtenaren. Dat zijn ambtenaren die net als uitvoeringsambtenaren in direct contact met inwoners staan, maar niet enkel om uitvoering te geven aan wat elders is bedacht, maar om de structurele problemen die ze op straat tegenkomen ook op te lossen. Een frontlijnambtenaar spreekt bijvoorbeeld met inwoners over veiligheidsproblemen en komt er vervolgens achter dat een belangrijke belemmering is dat verschillende gemeentelijke afdelingen niet met elkaar samenwerken.

Een frontlijnambtenaar houdt dan contact met inwoners en houdt zich op in de gemeentelijk organisatie om die beter te laten werken. Dit soort werk vereist een ingewikkelde combinatie van de theoretische slimheid die veel beleidsambtenaren kenmerkt en de sociale (straat)vaardigheden die vaker aan uitvoeringsambtenaren worden toegedicht. Het is dan ook niet zelden dat de goede frontlijnambtenaren, bijvoorbeeld de stadsmariniers die enkele decennia geleden in Rotterdam begonnen, al een hele publieke carrière achter de rug hebben en vaak hoog zijn ingeschaald in de organisatie.

Desalniettemin kampen frontlijnambtenaren net als uitvoerders met imagoproblemen. Het heersende idee blijft toch dat je het pas echt gemaakt hebt als je in het gemeente- of provinciehuis plannen mag maken. Het doorgaans hogere salaris draagt aan dat beeld bij. Dat is jammer. We mogen in Nederland wel wat meer aandacht en waardering voor onze uitvoerders en frontlijnwerkers hebben.

Om de problemen in Nederland op te lossen, lijkt het mij een goed idee om een deel van de beleidsambtenaren om te vormen tot frontlijnambtenaren. Dat omscholen zal overigens nog niet eenvoudig zijn. Niet alleen is niet iedere ambtenaar geschikt voor het frontlijnwerk, ambtenaren blijken inflexibel in die zin dat ze doorgaans niet van werk veranderen, ook niet als ze elders beter werk tot hun recht zouden komen.

Het huidige kabinet wil flink bezuinigen op het ambtenarenapparaat. De Algemene Rekenkamer constateert dat het kabinet echter nog geen keuzes heeft gemaakt hoe dan. Mijn advies zou helder zijn: Investeer in het herplaatsen van beleidsambtenaren op plaatsen waar ze nodig zijn en maak van de geschikte beleidsambtenaren goede frontlijnambtenaren. Dat zorgt er op zijn minst voor dat het aantal toekomstige vacatures kan worden teruggeschroefd. En gebruik het geld dat daarvoor vrijkomt in verdere investering in meer uitvoerings- en frontlijnambtenaren. En geef die laatste categorieën dan ook meteen de waardering die ze verdienen.