Samenwerken of allengs vastdraaien

De essentie van het minderheidskabinet zoals Henri Bontenbal in de kerstvakantie voor ogen zag, ligt in het wisselen van de parlementaire meerderheden. Anders dan destijds Dries van Agt betoogde, was zijn idee om juist wel naar links en naar rechts te buigen. Dat zou überhaupt de toekomst zijn, redeneerde Bontenbal. In tijden van volatiele kiezers, versnippering en een politiek ontwaakte senaat kom je niet zo ver met stoere taal over recht door zee varen. Schipperen, is het moderne devies, en roeien met de riemen die je hebt.

Het alternatief is immers de vorming van een steeds groter blok ‘constructieve oppositie’ om dingen gedaan te krijgen. Als een Franse auto van C3 naar C5 naar C8. En die ontwikkeling zet op termijn het hele systeem op slot, omdat straks iedereen overal een veto over heeft.

Voor een succesvol minderheidskabinet dat samenwerkt met wisselende meerderheden is echter meer nodig dan een scherp inzicht in de toekomst. Dat vraagt om nieuwe spelregels. Waarmee partijen op een deelonderwerp met een minderheidskabinet willen samenwerken, zonder daarna als vaste gedoogpartner op het geheel te worden aangevallen door de rest van de oppositie. Maar ook zonder dat ze hun samenwerking met het complete kabinetsbeleid verknopen en zo een vaste gedoogpartner worden.

En dan wordt het lastig in een land waar het dualisme zich niet tussen regering en parlement afspeelt, maar diep is ingesleten tussen coalitie en oppositie. Natuurlijk hebben we ook een traditie van consensus en compromis, maar dat ging altijd over de samenwerking met een kabinet dat al was verzekerd van een meerderheid. Die traditie om te zoeken naar brede meerderheden blijkt niet vanzelf te kunnen worden gebruikt voor wisselende meerderheden. Dat kan wel de conclusie zijn van de eerste maanden van het minderheidskabinet-Jetten. Partijen gedragen zich kennelijk anders als hun steun noodzakelijk is voor het voortbestaan van het kabinet.

Omdat dit minderheidskabinet niet uit liefde maar uit nood werd geboren, weigerde de oppositie om op voorhand in te tekenen op het succes ervan. JA21 en PRO waren niet beschikbaar voor een procesakkoord, omdat ze allebei liever een meerderheidskabinet hadden gezien – met zichzelf erin. Bij gebrek aan een procesakkoord komt het aan op de spelregels die in de praktijk ontstaan.

Daarvan hebben we er inmiddels twee gezien. De eerste is de regel dat een beleidsakkoord door een kabinet moet worden gerespecteerd totdat alle partijen die het oorspronkelijk hebben gesloten instemmen met wijziging ervan. Het kabinet mocht dus wel inzetten op aanpassing van het pensioenakkoord, maar het had de beoogde resultaten ervan niet mogen inboeken zonder het veto van PRO te respecteren. Een kabinet dat meerderheden uit het verleden niet respecteert zal voor de toekomst niet vertrouwd worden. Minister Vijlbrief zou er goed aan doen dat expliciet te erkennen.

De tweede spelregel luidt dat je meerderheden niet tegen elkaar mag uitspelen. Dat is de afdronk nadat Sjoerd Sjoerdsma zijn trukendoos opentrok en dacht met een handigheidje eerst zijn begroting over rechts binnen te halen om daarna op verzoek van links extra geld over te maken naar de UNRWA. Werken met wisselende meerderheden gaat over gunnen en vertrouwen en kan dus niet uit House of Cards worden geleerd.

Deze twee regels vormen min of meer de buitengrenzen van het werken met wisselende meerderheden. Maar het spel zelf zal aankomende zomer moeten ontstaan in de besluitvorming over de begroting. Die kan namelijk drie kanten op. Óf er ontstaat samenwerking met een vaste groep constructieve partijen die feitelijk gedoogsteun leveren, een C-nogwat variant.

Óf er ontstaat geen enkele samenwerking, waardoor het kabinet langzaam zal vastdraaien. Óf er ontstaat een spelregel voor een maximale mate van verknoping. Dan valt er echt wat te wisselen. Bijvoorbeeld als JA21 en PRO inzien dat ze gezamenlijk op de lange termijn meer belang hebben bij de regel dat begrotingshoofdstukken niet onderling worden verknoopt maar los van elkaar door links of door rechts kunnen worden ondersteund. We gaan het zien.