Organiseren en uitvoeren

Wat brengt 2026 ons? Aan het begin van het nieuwe jaar spraken burgemeesters en commissarissen van de Koning hun inwoners toe tijdens de traditionele nieuwjaarstoespraken. Wie de toespraken van 2026 leest in vergelijking met die van 2025, ziet geen breuk, maar wel een duidelijke verschuiving in toon en functie.

De bestuurlijke tijdgeest van 2026

Waar de nieuwsjaartoespraken in 2025 vooral werd gekenmerkt door morele duiding en verontwaardiging, staan die van 2026 nadrukkelijk in het teken van organisatie, verantwoordelijkheid en uitvoering. De onzekerheid is niet verdwenen, maar wordt niet langer als uitzonderlijk gepresenteerd. De onzekerheid is een gegeven geworden waarbinnen bestuurders moeten leren werken.

Veiligheid en maatschappelijke weerbaarheid behoren tot de meest terugkerende thema’s in de nieuwjaarstoespraken van 2026. Burgemeesters spreken over de jaarwisseling, agressie tegen hulpverleners en de lokale orde; commissarissen van de koning plaatsen die ervaringen in een bredere context van geopolitieke spanningen, maatschappelijke onrust en toenemende cyberdreiging. Wat opvalt, is niet zozeer de ernst van de dreigingen – die werd in 2025 al uitvoerig benoemd – maar de verschuiving naar handelingsperspectief.

Volhouden

Maatschappelijke weerbaarheid wordt niet langer primair gepresenteerd als iets wat onder druk staat en bescherming behoeft, maar als een structurele onderhoudsopgave. In eerdere toespraken lag de nadruk sterker op kwetsbaarheid; nu verschuift het perspectief naar volhouden en onderhouden. Weerbaarheid is geen uitzonderlijke inspanning in crisistijd, maar een permanente verantwoordelijkheid van samenleving én bestuur. Onzekerheid wordt daarbij niet als tijdelijke afwijking gezien, maar als gegeven waarmee structureel rekening moet worden gehouden.

Bestuurders zijn daarbij opvallend concreet over wat dit vraagt. Allereerst gaat het om voorbereid zijn: weten wat te doen als het misgaat, scenario’s doordenken en oefenen, en niet pas handelen als de crisis zich aandient. Tegelijkertijd waarschuwen zij voor een te technocratische benadering. Noodpakketten, plannen en protocollen zijn nodig, maar onvoldoende. “Met noodpakketten alleen komen we er niet,” klinkt het, “belangrijker is dat we elkaar weten te vinden als het erop aankomt.”

Sociale weerbaarheid

Daarmee verschuift de nadruk naar sociale weerbaarheid. Bestuurders benadrukken het belang van netwerken in buurten, verenigingen en maatschappelijke organisaties. Weerbaarheid ontstaat waar mensen elkaar kennen, elkaar aanspreken en elkaar helpen. Dat vraagt om investeren in gemeenschapsvorming, maar ook om het actief betrekken van inwoners bij vraagstukken van veiligheid en crisisvoorbereiding. Niet als toeschouwers, maar als mede-dragende actoren. Ook voor het bestuur zelf ligt er een duidelijke opdracht. Weerbaarheid vraagt om bestuurlijke stabiliteit en voorspelbaarheid. In onzekere tijden moeten overheden betrouwbaar zijn, helder communiceren en doen wat zij zeggen. Bestuurders benadrukken dat vertrouwen niet ontstaat door grote woorden, maar door consistent handelen, juist wanneer het spannend wordt. Daarmee wordt maatschappelijke weerbaarheid expliciet gekoppeld aan de kwaliteit van bestuur.

Ten slotte klinkt in 2026 een duidelijke oproep tot eigen verantwoordelijkheid, zonder die te individualiseren. Weerbaarheid is niet iets wat “de overheid regelt”, maar ook niet iets wat het individu alleen moet dragen. Zij ontstaat in het samenspel: tussen overheid en samenleving, tussen instituties en informele verbanden. Zoals een burgemeester het samenvat: “Weerbaar zijn betekent niet dat je alles zelf kunt, maar dat je weet wie je kunt inschakelen en wanneer.” In die zin laat 2026 een volwassener benadering van weerbaarheid zien. Minder gericht op waarschuwing en meer gericht op praktische uitvoering. Minder op angst, meer op handelingsvermogen. De impliciete boodschap is helder: maatschappelijke weerbaarheid is geen project met een einddatum, maar een blijvende opdracht die vraagt om onderhoud, oefening en samenwerking; elke dag opnieuw.

Samen

Een ander dominant woord in de nieuwjaarstoespraken van 2026 is samen. Woorden als elkaar, inwoners, gemeenschap en met elkaar keren voortdurend terug. Dat is op zichzelf niet nieuw. Wat wel verandert, is de rol die ‘samen’ krijgt in het bestuurlijke verhaal. Samen wordt niet langer uitsluitend opgevoerd als moreel tegenwicht tegen polarisatie en verharding, maar expliciet als een organiserend principe voor uitvoering en verantwoordelijkheid. Het gaat niet alleen om verbondenheid, maar om betrokken blijven, verantwoordelijkheid nemen en doen wat binnen ieders bereik ligt. “Een open en veilige samenleving onderhoudt zichzelf niet,” aldus een burgemeester. “Die bestaat bij de gratie van mensen die zich verantwoordelijk voelen en blijven meedoen.” Verbinding wordt daarmee niet losgezongen van handelen, maar er juist aan vastgeknoopt.

Opvallend is ook dat ‘samen’ steeds vaker een schaalvraag wordt. Het gaat niet alleen om sociale nabijheid, maar om samenwerking tussen inwoners, maatschappelijke organisaties en overheid. In meerdere toespraken klinkt door dat bestuur niet alles kan en niet alles moet oplossen. “Soms kijken we naar de overheid en zeggen: los het op,” merkt een burgemeester op. “Maar zo werkt het niet. Daar hebben we elkaar voor nodig.” Verbinding wordt zo minder een morele oproep en meer een praktische bestuurslogica. Zonder samenhang geen uitvoering; zonder relatie geen weerbaarheid. ‘Samen’ is daarmee geen einddoel, maar een noodzakelijke voorwaarde om beleid überhaupt te laten landen.

Minder feestelijk

Democratie en rechtsstaat blijven ook dit jaar centrale thema’s. In vrijwel alle toespraken wordt benadrukt dat democratie geen vanzelfsprekendheid is. Dat was vorig jaar niet anders. Toen lag de nadruk sterk op bescherming en normstelling, ingegeven door zorgen over intimidatie, agressie en verharding van het publieke debat. In 2026 verschuift het accent naar onderhoud en verantwoordelijkheid.

Bestuurders spreken expliciet over de rol van raadsleden, kandidaten en inwoners, zeker met het oog op de komende gemeenteraadsverkiezingen. Verkiezingen worden minder als feestelijk moment gepresenteerd en meer als een serieuze test van democratische volwassenheid. “Na 18 maart komt 19 maart,” merkt een burgemeester op, “en dan moeten we samen verder.” Democratie verschijnt daarmee minder als iets dat vooral bedreigd wordt, en meer als iets dat dagelijks zorgvuldig beoefend moet worden.

De toekomst speelt een belangrijke rol in de toespraken van 2026, maar ook hier is de benadering veranderd. Eerder fungeerde de toekomst vooral als moreel referentiepunt: vrijheid en samenhang mochten niet worden verspild. De tijdshorizon bleef vaak abstract. Nu krijgt de toekomst het karakter van een bestuurlijke horizon. Bestuurders spreken expliciet over investeren, keuzes maken en verantwoordelijkheid nemen, juist omdat uitstel geen neutrale optie is. “Beslissingen uitstellen lijkt veilig,” aldus een commissaris van de Koning, “maar is ook een keuze – en vaak de duurste”. De lange termijn legitimeert daarmee moeilijke besluiten in het heden. Niet vanuit optimisme, maar vanuit realisme.

Eigen verantwoordelijkheid

Opvallend is de impliciete manier waarop in 2026 wordt gesproken over de rol van het rijk. Waar in 2025 nog een moreel appel richting Den Haag klonk (herstel rust, wees voorspelbaar) is de toon in 2026 zakelijker en conditioneler. Lokale en regionale bestuurders positioneren hun eigen verantwoordelijkheid nadrukkelijker en wachten minder expliciet op landelijke regie.

Dat blijkt uit formuleringen waarin uitvoeringskracht en lokale continuïteit worden benadrukt. “Wij doen hier ons werk,” klinkt het, “maar samenwerking vraagt wel dat afspraken worden nagekomen.” Den Haag is geen tegenstander, maar ook geen vanzelfsprekende gids. De verhouding wordt functioneel: samenwerken waar het werkt, begrenzen waar nodig. Deze houding past bij het bredere beeld van 2026: minder verwachting, meer zelforganisatie.

Gezamenlijk schetsen de nieuwjaarstoespraken van 2026 het beeld van bestuurders die onzekerheid niet ontkennen, maar hebben geïnternaliseerd. Waar 2025 vooral het jaar was van benoemen en waarschuwen, is 2026 het jaar van organiseren, onderhouden en volhouden. Of, zoals een burgemeester het samenvat: “Een gemeenschap is meer dan een plek op de kaart. Het is iets wat we elke dag opnieuw maken.”

Nieuwjaarstoespraken blijken opnieuw meer dan een traditie. Ze laten zien hoe bestuurders hun rol zien in een tijd van structurele onzekerheid: niet alleen als hoeders van waarden, maar als organisatoren van een weerbare samenleving.