Misleidende humor is een effectief politiek wapen

Misleidende humor is een effectief politiek wapen, zegt Beer Prakken. Hij promoveerde op zijn onderzoek naar humor in het politieke debat. ‘Iemand als Trump mobiliseert en radicaliseert met humor en dubbelzinnigheid zijn aanhang.’ En hoe zit dat bij ons?

Toespraken van Trump

Hoe krijg je het voor elkaar: luisteren naar toespraken van Trump zonder te wanhopen of het bijltje erbij neer te gooien. En vervolgens in zijn meer dan een uur durende tirades de humoristische ­passages te turven en van een diepere betekenis te voorzien. Het is Beer Prakken (30) gelukt, en hoe. Deze maand promoveerde hij in Groningen op zijn onderzoek: Humor and play in political discourse.

‘Trump heeft zich niet in mijn hoofd genesteld, zoals bij zovelen’, zegt Beer Prakken. (De interviewer is er een van.) ‘Ik ben als historicus ook niet bezig met wat hij nu weer de wereld in heeft gegooid. Ik ben sowieso liever niet dag en nacht met nieuws bezig. Dat is misschien de beste manier om mentaal gezond te blijven en mijn onderzoekswerk van mijn privéleven te scheiden’, zegt hij minzaam. ‘Ik had een onderzoeksvraag: hoe gebruikt uiterst rechts, en in het bijzonder Trump, humor en wat zijn de politieke effecten? Er wordt heel veel over Trump gezegd en geschreven, maar heel weinig over zijn humor. En al helemaal niet over hoe zijn aanhang daarop reageert. En dat terwijl je zou ­kunnen zeggen dat humor hem naar het Witte Huis heeft geleid. En eerlijk gezegd is een toespraak van Trump ook interessanter en leuker dan een speech van menig ander Amerikaans politicus.’

Effectief wapen

Beer Prakken besloot voor zijn promotieonderzoek niet het voor de hand liggende thema van het aanwakkeren van angst door uiterst rechts bij de hoorns te vatten, maar het gebruik van humor en spel in de politieke retoriek. ‘Humor wordt onvoldoende serieus genomen, terwijl het een steeds grotere plaats inneemt in het politieke debat, ook in Nederland’, zegt de nieuwbakken doctor. ‘Mensen zien humor vaak als iets onschuldigs, maar dat is het niet altijd. Trumps humor is een betrouwbaar en onderschat politiek wapen en speelt een grote rol in de aantrekkingskracht die hij op zijn aanhang heeft.
Als je er met een open blik naar kijkt, zie je dat zijn misleidende vorm van humor een effectief wapen is dat niet alleen de politiek, maar ook de cultuur beheerst. Het mobiliseert zijn aanhang en draagt bij aan de ­normalisering van radicale ideeën.’

Dark play

Prakkens onderzoek naar humor in de ­politiek richt zich vooral op het gebruik van dark play in de retoriek. Prakken: ‘Dark play is een speelse en misleidende vorm van humor. Het is een vorm van ­trollen, waarbij je met anderen speelt en ze misleidt. Dat doen we in het dagelijks leven ook. Je maakt een grapje over iemand, maar je laat in het midden of het een grapje is. Je laat iemand in het ongewisse. Dat doet Trump veel. Om effectief te zijn moet het dark play wel speels en ambigu zijn. Meent-ie dat nou echt? Trump zegt dictator te willen zijn of grapt na de verkiezingen van 2028 weer president te worden. Vervolgens verkoopt hij via de Trump ­Store voor 42 dollar rode petjes met TRUMP 2028 erop aan zijn aanhang, die een ­dictatuur en een derde ambtstermijn ­serieus gaan nemen. Dit spel is zowel een verbindende als een radicaliserende kracht binnen uiterst rechts en verklaart waarom zijn aanhangers zich zo verbonden voelen met Trump.’

Vervagende grens

Wat begint als dark play – ‘I was just joking’ – kan uitgroeien tot dark ­absorption, waarbij grapjes uitgroeien tot een oordeel en plagerijtjes uitmonden in pesterij en haat. Speelse acties slaan om in ideologische steun, geweld en politiek cynisme. Prakken: ‘Dark play zorgt ­ervoor dat de eigen aanhang betrokken blijft. Een campagnebijeenkomst van Trump lijkt leuk en speels, maar is ook serieus. Dark play vervaagt namelijk de grens tussen humor en spel en ernst. Omdat zijn aanhang niet weet of hij serieus is of niet, is de kans op dark absorption groot. Als je maar lang genoeg aan dark play doet, raak je vanzelf verstrikt in het spel. Dat geldt voor zijn aanhang, maar volgens mij ook voor Trump zelf. Een goed voorbeeld daarvan vind ik de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021. Trump hield daarvoor in Washington een carnavaleske toespraak. Zijn aanhang had ook iets carnavalesks en genoot later van de bestorming. Trump onderhield zijn aanhangers met grappen en leek tegelijkertijd volgens veel juridische experts aan te zetten tot geweld met dubbelzinnige taal als: “We fight like hell, and if you don't fight like hell, you’re not going to have a country anymore.”’

Mensen vernederen

Trump en zijn paladijnen doen het liefst grappig ten koste van anderen. Trump die op een verkiezingsbijeenkomst een gehandicapte verslaggever met spastische bewegingen vernedert, minister Hegseth die ­begin deze maand een foto van twee vrouwelijke Canadese kadetten – van wie één behoorlijk fors – op X zet, met daarbij de mededeling: ‘this is real.’ George Clooney zei hierover op het filmfestival van Venetië: ‘Het idee dat het leuk is om wreed te zijn. Wat is er dan mis met je? Waar is je gevoel voor fatsoen? Ik schaam me.’

Grotesk en carnavalesk

Prakken: ‘Ik begrijp dat Clooney het onfatsoenlijk vindt, maar daar moet je niet in blijven hangen. Het is juist de bedoeling van Trump en Hegseth om niet fatsoenlijk te zijn. Het is grotesk en carnavalesk, maar je moet beseffen dat deze vorm van humor een superbelangrijke rol speelt bij de Trump-aanhang. Het maakt niet zo veel uit of Trump en Hegseth humoristisch zijn, waar het om gaat is dat de beweging het ­interpreteert als humor en spel. Een deel van de aanhang neemt het spel serieus, een ander deel zal zeggen: “Ik zou dat niet doen, maar het is maar een grap.” Tien jaar ­geleden werd al gezegd: de media nemen Trump letterlijk, maar niet serieus, zijn supporters nemen hem serieus, maar niet letterlijk. “It’s Trump being Trump”, zeggen ze dan. Iedereen heeft wel een oom die met Thanksgiving foute grappen maakt. Daarmee is de miljardair Trump herkenbaar voor zijn aanhang. Ze voelen een band. Daar heb ik in mijn onderzoek geen ­oordeel over. Je probeert te begrijpen en niet te bekritiseren.’

Lees het volledige interview met Beer Prakken in BB17 van deze week (gratis inlog).