Meer speltheorie dan law and order

Extreme ziekten vragen om extreme behandelingen, poneerde Hippocrates ooit. Dat klinkt heel logisch omdat het strookt met de action bias. We kunnen immers niet stil blijven zitten als we ons zorgen maken. Gelukkig is de geneeskunde inmiddels wat verder gekomen en weten we hoe schadelijk wilde noodgrepen kunnen zijn.

Zeker voor de gezondheid op de lange termijn. Hetzelfde geldt voor de politiek, waar Hippocrates ook zijn weg heeft gevonden. Eigenlijk was zijn les het onderschrift bij de foto van het spoedoverhedenoverleg in het Catshuis over de onrust in Loosdrecht. Desperate times call for desperate measures. Want de VNG had niet alleen gevraagd om geld en een ferme aanpak van de relschoppers: de koepel drong ook aan op meer interbestuurlijk toezicht op de naleving van de spreidingswet.

Dat blijft toch een opvallende noodgreep voor een lobbyclub die doorgaans, met de Code Interbestuurlijke Verhoudingen onder de arm, vooral aandringt op ‘het goede gesprek’ over alle andere verplichtingen. Het zijn dan ook met name de burgemeesters waar de frustratie hoog zit. In de media overtoepen ze elkaar met quotes om daar lucht aan te geven, met de wisselbokaal voorlopig in Harderwijk. Daar sprak burgemeester Joon in NRC van ‘democratische ondermijning’ als de spreidingswet van rijkswege niet strikt werd gehandhaafd.

Dit is allemaal goed te volgen voor wie weet dat de crisis in de asielketen feitelijk is ontstaan door de jojofinanciering van het COA en politieke spelletjes rond het asieldossier. De problemen komen vervolgens terecht bij degenen bij wie een Cobra 6 aan de deurknop hangt. Maar het risico dat het middel op de lange termijn erger blijkt dan de kwaal wordt er niet kleiner op. Want hoe zouden de interbestuurlijke verhoudingen eruit zien als het niet strikt handhaven van alle wettelijke verplichtingen voor gemeenten neerkomt op democratische ondermijning? Volop escalatie op de wachttijden in de jeugdzorg, op de realisatie van verplichte plaatsen voor woonwagens, op de huisvesting vanuit de GGZ, op de strijd tegen dakloosheid, op het niet halen van de stikstofdoelen, enzovoorts.

Er zijn namelijk nogal wat verplichtingen. Het rijk had bijvoorbeeld VNGvoorzitter en burgemeester Dijksma per kerende post een indeplaatsstelling voor de Huisvestingswet kunnen geven. Want hoewel Utrecht in het verleden voorbeeldig heeft gepresteerd op de huisvesting van statushouders, is zelfs in de Domstad de achterstand op die taakstelling weer opgelopen. Op 1 april had Utrecht nog drie maanden om 332 statushouders voorrang te geven. In diezelfde periode houden 1912 statushouders die in Amsterdam moeten gaan wonen een plekje in een AZC bezet.

Het is daarom zaak om de spreidingswet te blijven zien zoals die bedoeld is: als een interne verdeelsleutel die het juridisch mogelijk maakt om freeriders aan te pakken. Voor dat probleem was het ook de oplossing.

In de nadagen van de coronacrisis werd voor de opvang van Oekraïners en asielzoekers nog de structuur van de veiligheidsregio’s en het Veiligheidsberaad gebruikt. Een inzet per regio en dan in het beleidsteam onderling de klus verdelen. Die constructie leunde op de onderlinge regionale solidariteit van burgemeesters die vanouds sterk is. Rond Ter Apel is dat ook nu weer te zien. Maar elders in het land bleek die solidariteit niet bestand tegen de omvang van de opgave en ontstonden toch ook vraagtekens bij de inzet van collega’s. In coronatijd hadden de voorzitters van de veiligheidsregio’s bevoegdheden die ze in buurgemeenten konden gebruiken. Soms was dat precies wat de burgemeesters in de buurgemeenten ook zelf wilden. En daardoor bleef de constructieve groepsdynamiek in stand.

Het toezicht op basis van de spreidingswet moet een precieze interventie zijn, gericht tegen gemeenten die de onderlinge solidariteit verstoren. Dat vraagt een van de moeilijkste afwegingen in het binnenlands bestuur, maar is meer een kwestie van speltheorie dan van law and order of strijd tegen ondermijning. Tegenover het aforisme van Hippocrates staat immers de waarschuwing ‘operatie geslaagd, patiënt overleden.’