Bewonersparticipatie kost tijd. Weerstand oplossen kost meer

In het publieke debat wordt participatie in toenemende mate gezien als iets wat de energietransitie vertraagt en minder als een cruciaal onderdeel om de energietransitie te laten slagen. Daar komt bij dat gemeenten vanaf de zomer van dit jaar de aanwijsbevoegdheid kunnen inzetten om te bepalen welke wijken per wanneer van het aardgas af moeten. De vraag rijst steeds vaker wat nu precies de toegevoegde waarde is van bewonersparticipatie.

Vaak wordt gesteld dat participatie alleen maar tot vertraging leidt. Het tempo van de energietransitie wordt sterk beïnvloed door de aandacht die wordt besteed aan bewonersparticipatie. Er is een duidelijk verschil tussen de investering of vertraging op de korte termijn en de effecten op de middellange en lange termijn. Ja, het opzetten van een goed participatieproces vraagt tijd, geld en capaciteit. Maar als je hier geen aandacht aan besteedt, ben je op de lange termijn veel meer tijd kwijt aan het oplossen van weerstand en protesten.

Gemeenten en andere partijen zijn vaak al lange tijd bezig met het bedenken en vormgeven van de lokale warmtetransitie. Het is belangrijk dat bewoners ook de tijd krijgen om te wikken en te wegen, de plannen te bekijken en vragen te stellen, zodat zij tot een gedragen besluit kunnen komen. Daarbij helpt het wanneer goed wordt gekeken of en hoe, en in welke mate, bewoners willen participeren. Niet iedereen loopt warm voor een bewonersavond.

Een ander veelgehoord vooroordeel is dat participatie niet meer mogelijk is als er al iets is beslist. We kunnen er lang of kort over praten, maar er zijn altijd kaders waarbinnen participatie moet plaatsvinden. Participatie is niet: iedereen altijd over alles mee laten beslissen. Het is belangrijk om eerlijk en open te communiceren over wat al is besloten, waarom dat zo is en waar bewoners wel over kunnen meedenken of meebeslissen. Het is belangrijk bewoners te zien als samenwerkingspartners met waardevolle kennis over hun woning en directe leefomgeving, in plaats van als mensen die moeten worden overtuigd. Waar bewoners behoefte aan hebben, verschilt afhankelijk van waar zij zich bevinden in het proces richting aardgasvrij wonen.

Veelgehoord is ook: 'Als het maar betaalbaar is, doet iedereen mee!' Natuurlijk spelen de kosten van woningverduurzaming een belangrijke rol, maar uit onderzoek blijkt dat dit vaak meer een randvoorwaarde is dan een doorslaggevende factor. Er is meer nodig dan het financieel aantrekkelijk maken van oplossingen. Inzicht in de drijfveren en barrières van mensen in participatietrajecten is noodzakelijk om er bijvoorbeeld voor te zorgen dat verduurzamen voor mensen makkelijk is.

Dus ja, participatie kost tijd, maar het kan ook veel opleveren. Van waardevolle kennis over mensen en hun leefomgeving, die leidt tot betere oplossingen, tot een hogere adoptie van duurzame maatregelen in woningen en de directe leefomgeving.

Renee Kooger, Nicole de Koning en Floor Alkemade: senior onderzoekers sociale aspecten van de energietransitie bij TNO