Arbeidsrechtelijke aspecten van professionele tegenspraak

Op 23 april 2026 vond in Roermond de Capra Kennisbijeenkomst professionele tegenspraak plaats in samenwerking met Jeroen van Gool, directeur, en Eveline Vat, programmamaker van het A&O-fonds. De bijeenkomst was een groot succes. Jeroen van Gool en Eveline Vat hebben ons meegenomen in wat professionele tegenspraak inhoudt en wat de minimale condities zijn om haar succesvol te laten landen in elke organisatie. Het draait in de kern om cultuur – processen – vaardigheden. Het A&O-fonds organiseert bijeenkomsten (agenda) in het land om gemeenten en provincies te helpen hier nader invulling aan te geven.

Arbeidsrechtelijke aspecten

Professionele tegenspraak heeft een zeker subjectief gehalte; wat de één als constructieve kritiek beschouwt kan door de ander als niet-loyaal of grensoverschrijdend worden opgevat. Een arbeidsrechtelijke objectivering kan behulpzaam zijn bij het vaststellen van wat wel en wat niet kan.

We komen dan al gauw uit bij rechtspraak over de vrijheid van meningsuiting versus goed werknemerschap. Deze sluit niet helemaal aan bij professionele tegenspraak, omdat de rechtspraak hierover veelal ziet op extern gerichte uitingen maar het geeft ons wel enkele aanknopingspunten. Sec over professionele tegenspraak is er nog geen rechtspraak verschenen.

Eindresultaat Cao Gemeenten/SGO 2025-2027

Het is belangrijk ons erin te verdiepen. In het eindresultaat van de onderhandelingen over de cao gemeenten / sgo 2025-2027 staat immers een opvallende zin:

“Professionele tegenspraak kan geen onderdeel zijn van disfunctioneren”.
Deze zin komt zonder nadere toelichting in dit eindresultaat enigszins uit de lucht vallen, maar is tegelijkertijd ook een belangrijke vingerwijzing -> de werknemer die kritische perspectieven, alternatieven of twijfels op plannen en besluiten van bestuurders op een constructieve wijze inbrengt, kan daarvoor niet ontslagen worden.

Dit is op zichzelf beschouwd niet nieuw.

De Centrale Raad van Beroep overwoog al in 1987 (CRvB 26 mei 1987, TAR 1987/166) dat: “Tolerantie een zeer gewichtige pijler is welke juist ten aanzien van uitingen welke men op zich wellicht terecht verwerpelijk acht, zijn waarde moet bewijzen”.

Professor Evert Verhulp schreef naar aanleiding daarvan aanvullend: “Die tolerantie, hoe vervelend ook, mag ook van collega’s en leidinggevenden worden verwacht”. Het ging hier om een zaak waarbij een docent maatschappijleer het verboden werd nog langer les te geven omdat hij lid was van de Centrumpartij. De CRvB oordeelde dat die beslissing van het schoolbestuur onjuist was.
Tolerantie ten aanzien van andere opvattingen is dus het uitgangspunt.

De Ambtenarenwet 2017
In artikel 10 van de Ambtenarenwet 2017 staat: “De ambtenaar onthoudt zich van het openbaren van gedachten of gevoelens […] indien door de uitoefening van deze rechten de goede vervulling van zijn functie of de goede functionering van de openbare dienst, voor zover deze in verband staat met zijn functievervulling, niet in redelijkheid zou zijn verzekerd”.
De ambtenaar immers is geen gewone werknemer.

Drie uitspraken om dit te illustreren

Een concerncontroller van een gemeente die zijn persoonlijke visie over de financiële situatie had gedeeld met een raadslid van de oppositie, had volgens de CRvB de norm van de goede functievervulling overschreden (ECLI:NL:CRVB:2013:BY5603).De ambtenaar van het Ministerie van Financiën daarentegen die een kritische e-mail schreef aan collega’s, maakte gebruik van zijn vrijheid van meningsuiting (ECLI:NL:CRVB:2017:299).Een buitengewoon ambtenaar van de burgerlijke stand van de gemeente Nijmegen die zich in de media kritisch uit liet over coronabeleid van de gemeente en ontslagen werd, bleef ontslagen. De rechter liet het ontslag in stand met de overweging dat het juist in tijden van crisis voor een goede functionering van de openbare dienst van groot belang is dat er geen afbreuk wordt gedaan aan draagvlak voor beleid (ECLI:NL:RBGEL:2020:3599).

Zo te lezen is de grens tussen het uiten van toegestane kritiek en hetgeen daar buiten valt, nog een mijnenveld, waarin het behoedzaam manoeuvreren is voor de kritische ambtenaar.

Hoe beoordeelt de rechter?

Onverminderd de hiervoor vermelde norm die specifiek voor ambtenaren geldt, beoordeelt de rechter of kritiek van een werknemer als grensoverschrijdend gedrag wordt beschouwd aan de hand van een objectieve toets.

• Is sprake van kritiek of niet-toegestane belediging? Kritiek wordt in beginsel pas als grensoverschrijdend gezien als deze gepaard gaat met agressie, intimidatie, grove belediging of het creëren van een onveilige werkomgeving.
• Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens heeft in het Herbai-arrest uit 2019 (EHRM 5 november 2019, 11608/15, JAR 2020/18) een viertal aspecten geformuleerd bij de beoordeling van de grenzen van de vrijheid van meningsuiting in de arbeidsrelatie:

1. de aard van de meningsuiting;
2. de motieven van de werknemer;
3. de schade die de werkgever daardoor lijdt; en
4. de zwaarte van de opgelegde sanctie.

Alles weegt hierin mee; het soort organisatie, de functie van de werknemer, hoe de werkgever omgaat met de kritiek, hoe de werknemer ermee omgaat nadat hij daarover in gesprek is gegaan met zijn werkgever en of de werkgever de uiting heeft gesanctioneerd. Pas op voor ontslag: dat kan voor de sociale veiligheid binnen de organisatie funest zijn.

• Verder beoordeelt de rechter de context van de arbeidsrelatie; loyaliteit en discretie zijn van belang, en dat wat in de ene context toelaatbaar is, is dat niet in een andere context. De Hoge Raad oordeelde in het arrest Quirijns/TGB (HR 2012) dat goed werknemerschap (art. 7:611 BW) meebrengt dat de werknemer in beginsel tegenover zijn werkgever is gehouden tot discretie en loyaliteit, ook indien de werknemer van mening is dat binnen de organisatie onrechtmatige of laakbare handelingen plaatsvinden.
• Interne versus externe uitingen; eerst intern melden is vereist.
• Duidelijkheid van beleid en gedragsnormen. Leg vast wat gezien wordt als professionele tegenspraak en hoe dit geuit kan worden.

Tot slot

In 2022 deed de Hoge Raad uitspraak in een zaak waarbij een werkneemster van een ROC een boek had gepubliceerd over de onderwijsvernieuwingen binnen het ROC. Dat boek werd niet goed door de leiding en een deel van de collega’s ontvangen en bestempeld als ‘nestvervuiling’ en ‘verraad’. De arbeidsovereenkomst werd op grond van een verstoorde arbeidsrelatie ontbonden en zo kwam deze zaak uiteindelijk bij de Hoge Raad.

Interessant was dat de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen zich met deze zaak bemoeide. De Minister schreef: “Docenten moeten zich volledig vrij voelen om kritisch te zijn over de instelling waar ze werken, vanzelfsprekend met de waarborgen van privacy. Over eventuele kritiek zal binnen de instelling een goed gesprek gevoerd moeten worden. Dit met het doel om van kritiek te leren en zo bij te dragen aan een betere onderwijskwaliteit”. Een oproep tot professionele tegenspraak pur sang.

In een advies van de procureur generaal bij de Hoge Raad, tot slot, van 14 maart 2025 overwoog deze: “Het is in het algemeen wel geoorloofd om gematigde, opiniërende en/of informatieve uitlatingen gericht op kennisdeling of uitwisseling van standpunten te doen. Kritiek op de werkgever is in beginsel ook toegelaten, tenzij de uitingen van de werknemer onnodig grievend voor (andere werknemers van) de werkgever zijn.”

De ontbinding van de arbeidsovereenkomst werd in dit geval als ongeoorloofd bevonden. Vooralsnog is dit arrest één van de standaard-uitspraken over vrijheid van meningsuiting. De rechtspraak over dit onderwerp is voortdurend in ontwikkeling. Capra volgt deze ontwikkelingen nauwlettend en verzorgt onder meer cursussen over dit onderwerp.