‘Jeugd aan formatietafel kan echt verschil maken’

De motie ‘Geef jeugd een plek aan de formatietafels’ werd eind november door de Algemene Ledenvergadering van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) met bijna 93 procent van de stemmen aangenomen. De motie was ingediend door de Utrechtse wethouder Eva Oosters (Student & Starter). Ze kreeg steun van de gemeenten Leiden, Overbetuwe, Zwolle, Roosendaal en Venlo. Maar hoe wordt het nu concreet? Samen met Memo Buijs, bestuurslid lokale inspraak van de Nationale Jeugdraad (NJR), vertelt zij over het belang van de motie en het vervolg.

Duidelijke bestuurlijke stap

Het aannemen van de motie markeert volgens Oosters een duidelijke bestuurlijke stap: gemeenten spreken zich ermee uit vóór het betrekken van kinderen en jongeren bij gemeentelijke formaties. De Nationale Jeugdraad (NJR) werkte de afgelopen tijd al samen met gemeenten en partners aan handvatten voor dit vraagstuk en ontwikkelde een toolkit om kinderen en jongeren op een ‘zorgvuldige en werkbare manier’ te betrekken bij formaties. De VNG maakte speciaal voor gemeenten de Handreiking Kinder- en Jongerenparticipatie. Maar hoe nu verder?

Niet haalbaar

Buijs (27), initiatiefnemer van de motie, vertelt dat het idee voor de motie samen met de Alliantie voor decentrale kinder- en jongerenparticipatie is bedacht. ‘Van de ene formatietafel naar de volgende formatietafel om de stem van jongeren te laten horen.’ De eerste stap was om de motie door de ALV van de VNG te krijgen, al ging daar nog iets aan vooraf. ‘We wilden het eerst via de VNG zelf doen, maar het kwam helaas niet door de commissie lokaal bestuur en democratie, omdat die niet verwachtte dat de motie haalbaar was. Toen hebben we ons tot wethouder Eva Oosters gewend. Die kenden we al van de regiegroep Nationale Jeugdstrategie.’

Doortastendheid nodig

‘Dit laat ook zien hoeveel doortastendheid je soms nodig hebt op dit thema. Er is af en toe toch scepsis over de haalbaarheid, in dit geval’, vult Oosters (29) aan. Zij wilde de jongeren ‘met alle liefde’ helpen. Die eerste formatietafel was overigens de landelijke, waar zes vertegenwoordigers van jongerenorganisaties mochten vertellen over de belangen van hun achterban ‘en eigenlijk van onze hele generatie’, aldus Buijs. Oosters noemt het ‘indrukwekkend’ wat zij met de Nationale Jeugdstrategie hebben gedaan. ‘Daar heeft de NJR-voorzitter structureel met het ministerie en de staatssecretaris aan tafel gezeten om die belangen te bespreken en die strategie op poten te zetten. Er is met meer dan 12.000 jongeren gesproken, dus er stond al heel veel op de formatietafel wat zij al hadden ingebracht.’

Minister van Jeugd

In september is het strategie-ontwerp gepresenteerd. ‘Er is behoefte aan integraal jongerenbeleid om onze problemen op te lossen’, zegt Buijs. ‘Er is ook nadruk gelegd op jongeren die normaal niet aan bod komen, dus uit het mbo en de jeugdzorg. En er was een regiegroep van honderd representatief gelote jongeren die samen met experts en ambtenaren alle feedback hebben verwerkt naar een strategie, zodat de aangedragen oplossingen ook haalbaar en reëel zijn voor de overheid.’ Nu moet de strategie nog beleid worden en dus worden uitgevoerd door de ministeries. Buijs had goede hoop dat deze ook in het coalitieakkoord zou komen, maar dat was niet het geval. ‘Maar we zijn wel heel blij dat er een minister van Jeugd is die zich ervoor kan inzetten.’

Wat is het belang van jeugd aan de formatietafel?
‘Voor zowel de landelijke als de gemeentelijke formatietafel is het eigenlijk tweeledig. Het is een mooi, symbolisch moment om jongeren en politiek bij elkaar te brengen. Dat is belangrijk, want veel jongeren voelen zich niet gehoord. Zij ervaren een opstapeling van verschillende problematiek, een polycrisis. Hun bestaanszekerheid, mentale welzijn en toekomstperspectief staan onder druk door de woningmarkt en de klimaatcrisis. Daarom is het belangrijk dat jongeren worden meegenomen en zij niet alleen worden gezien als onderdeel van het probleem, maar ook van de oplossing. Het gaat over hoe we met elkaar omgaan en wat we acceptabel vinden als samenleving. De tweede helft is dat het een mooi startsein is om daarna kinder- en jongerenparticipatie beter op te pakken door de overheid in het algemeen en gemeenten in het bijzonder.’

Oosters maakt het nog wat fundamenteler door erop te wijzen dat heel veel kinderen en jongeren nog niet mogen stemmen. ‘Dat is vanaf 18. Er zit nog een hele generatie voor. Als die dan ook niet aan de formatietafel mogen zitten, dan hebben ze dus helemaal geen invloed op het beleid voor de toekomst. Vier jaar geleden heb ik meegemaakt hoe belangrijk het is om wel aan tafel te kunnen zitten bij onderhandelingen en hoe relevant dat moment is voor de vier jaar erna. Dat kan echt een verschil maken.’ Ze denkt wel dat veel gemeenten aan het zoeken zijn naar hoe ze dat op een goede manier kunnen doen. De waarde van de motie is dat de VNG hen kan ondersteunen door hen handvatten te bieden waardoor ze dat op een goede manier kunnen doen. Dat is een eerste stap.’

Hoe merkte je dat verschil aan de formatietafel?
‘Je ziet het op thema’s als woningbouw. Vanuit het perspectief van jongeren focus je op een andere verdeling: meer sociaal, studentenhuisvesting, goede huurbescherming. Ook op levendigheid hadden we een beslissende stem: nachtcultuur, evenementen in de stad. En we leggen meer focus op mentale en seksuele gezondheid. Je kunt nog meer verschil maken als je niet in de politieke schil zit en vandaaruit inspiratie kunt bieden.’

De motie is aangenomen. Maar nu de uitvoering: hoe gaat die in zijn werk? Hoe kunnen gemeenten dit in de praktijk organiseren?
Oosters: ‘Dat is nog best spannend. Je bent er nog niet met die motie. Je hebt daarin als nieuwe raad een verantwoordelijkheid om je uit te spreken over het vervolg van die motie. Dat is een belangrijke volgende stap die niet zomaar is gezet. Dat vergt enige aanmoediging bij gemeenten.’

Een aantal gemeenten hebben de motie mede-ingediend en 93 procent stemde ermee in. Hebben die gemeenten al een stapje extra gezet?
Buijs: ‘Ik heb nog niks gehoord over die gemeenten, maar wel van andere gemeenten.
Sommige gemeenten vinden het echt belangrijk. Roosendaal laat kinderen en jongeren die niet mogen stemmen meepraten via jongerenstembussen rond de verkiezingen. Maar anderen zijn niet zo voortvarend in kinder- en jongerenparticipatie. Om het toch mogelijk te maken om kinderen en jongeren aan de formatietafel te krijgen, heeft de NJR samen met de alliantie een toolkit gemaakt, waarin we kinderen en jongeren middelen geven om zelf naar hun gemeente toe te stappen en te zeggen: wij willen graag een de formatietafel komen. Er zit een modelmotie, een mediakit en een stappenplan in.’

Oosters ziet bij andere gemeenten dat de werkdruk en taken al best flink zijn. ‘Het is een worsteling om te bepalen wat je prioriteit geeft. Maar een van de kerntaken is dat je de participatie van inwoners goed inricht en dat je jongeren dan over het hoofd ziet, vind ik niet goed uit te leggen. Ik vind het niet eens een stapje extra doen, maar meer een basisvoorwaarde van het goed doen.’ Tegelijk ziet Oosters dat veel gemeenteraadsleden ‘best op leeftijd’ zijn. ‘In Utrecht is er best een jonge raad en ook best een jong college, maar de gemiddelde leeftijd van raadsleden in Nederland is boven de 50. Hoe bereik je dus jongeren en neem je ze serieus? Er is een groot gat tussen die leeftijdsgroepen.’

Hoeveel bestuurlijke ruimte is er om het belang van jeugd te waarborgen?
Oosters: ‘In Utrecht zijn we aan de slag gegaan met dit onderwerp als vervolgstap op “Samen de stad maken”, het programma voor lokale democratie en participatie. We zijn met jongeren in de stad in gesprek gegaan, op de platforms, op straat, online, in het onderwijs, de uitweek. Met al die input zijn we met hen het programma gaan schrijven om hen beter te betrekken. We zijn bezig met het communicatieteam van de gemeente om ervoor te zorgen dat de communicatie beter is afgestemd op de jongere doelgroep, we willen jongerenontmoetingsplekken beter faciliteren, zodat het initiatief een plek heeft om te groeien. We zetten ook in op burgerschapsonderwijs met een coördinator “levensechte vragen”. Het is moeilijk om de vraagstukken die in gemeenten spelen naar het onderwijs te krijgen en wij vinden het moeilijk om die input bij jongeren op te halen, dus gaan we iemand vragen om die brug te vormen en te zorgen dat onze vraagstukken bij jongeren daar worden neergelegd en die verbinding sterker te maken. We organiseren ook een jaarlijkse inspiratiemarkt voor jongeren om zichzelf presenteren aan politiek en bestuur. To slot passen we subsidieregelingen aan om de drempel lager te maken voor jongeren. Voor de projectsubsidie cultuur hebben we bijvoorbeeld de matchingseis laten vervallen, zodat het voor jongeren toegankelijker is. We waren niet eerder op die ideeën gekomen als we dat niet eerst hadden getoetst en gevraagd in de stad en bij jongeren, dus dat zou voor iedere bestuurder of politicus stap één moeten zijn.’

En communicatie afstemmen op een jongere doelgroep. Wat moet ik me daarbij voorstellen?
‘De website van de gemeente is niet altijd even toegankelijk. We hebben het design door jongeren laten toetsen. Het kostte best moeite om dat door de beeldredactie van de gemeente te krijgen. Maar daar kan het al in zitten. Voor het Initiatieffonds hebben we de hogeschool gevraagd om advies en dat hebben we overgenomen. Het gaat dan om de taal die je gebruikt, de aantrekkelijkheid van beelden en de kanalen die je opzoekt.’

Uiteindelijk moet dit terugkomen in het beleid. Gaat de NJR dat in de gaten houden?
Buijs: ‘Jazeker, elke gemeente moet voor 1 januari 2027 een participatieverordening hebben, dus dat is een uitgelezen kans om kinder- en jongerenparticipatie beter te verankeren. We hebben met de VNG gewerkt aan de handreiking voor kinderen en jongerenparticipatie en er is aandacht voor in de modelverordening van de VNG. Dat kunnen gemeenten meteen al overnemen. Mijn oproep is dan ook: neem bijzondere aandacht voor kinderen en jongeren op in de participatieverordening.’

De vergrijzing is een feit en Oosters merkt dat die beweging zich al aan het inzetten is. ‘Daarmee neemt het geloof van jongeren in politiek af. En dat is eigenlijk tragisch. Om dat tij te keren is een ander houding nodig van de overheid richting de jongeren: niet alleen meepraten, maar ook meebeslissen. Geef die ruimte. Dat vraagt ook om lef, want het kan een keer fout gaan, maar het is wel belangrijk.’

Wat ik me nog afvraag: gaan jullie ook actief op zoek naar jongeren die niet in een raad zitten of bij een sportclub, maar bijvoorbeeld ergens rondhangen?
Oosters: ‘Jongeren in jongerenraden hebben en voelen inderdaad al die verbinding, maar het zou mooi zijn om als gemeente en onderhandelende partijen ook een stap te zetten richting die grote groep waar de politiek ver weg is. Dat kan op verschillende manieren: naar een speeltuin, Hoog Catharijne in. Het is geen hogere wiskunde, maar je moet wel durven.’
Buijs: ‘Over vier jaar zijn er weer gemeenteraadsverkiezingen, dus dat kan een mooi startsein zijn om er de volgende keer wel een langer traject aan vooraf te laten gaan. En jongerenraden zijn ook heel verschillend. De eerste stap is: kijk met jongeren waar ze over mee willen praten en hoe we dat het beste kunnen invullen.’
Oosters: ‘De jongere bestaat niet. Een platform spreekt niet iedereen aan, dus dat vraagt een stapje extra.’
Buijs: ‘Ik wil nog één oproep doen aan raadsleden: pak die toolkit op en dien die motie in voor kinderen en jongeren aan de formatietafel en nodig ze uit.’